مردم‌شناسی، بازوی نیرومند علوم اجتماعی

علم مردم‌شناسی برآمده از دوران استعمار و برتری علمی و صنعتی غرب است. بسیاری از پیشکسوتان آن کشیشان میسیونر و اولیای استعماری بوده‌اند. ازاین‌رو، در مراحل نخست، این علم از تعصبات قومی و نژادی تأثیر پذیرفته بود. در قرن نوزدهم، یعنی دوران عظمت و سلطه استعماری بریتانیا، مردم‌شناسی تکاملی هربرت اسپنسر (Spencer Herbert) بود، گسترش یافت. اما با رو به پایان نهادن امپراتوری بریتانیا پس از جنگ نخست جهانی تئوری تکامل نژادی جای خود را به کارکردگرایی (functionalism) داد. هدف از برآمدن کارکردگرایی یا تئوری کارکرد این بود که نشان دهد پیوستگی یا گسست در نهادها و رسم‌های هر گروه در جامعه فقط با بررسی کارکرد نهادها و الگوهای رفتاری آن گروه قابل‌شناسایی است. علوم اجتماعی سنتی برآمده از جامعه‌های توسعه‌یافته جهان بودند که در آنها طبقات، نهادها و ساختارهای اجتماعی گسترش یافته و در کشورهای گوناگون هر یک به‌شکلی پیچیده درآمده بودند. تجربه استعمار کشورهای اروپایی، دانشمندان این کشورها را در جایگاهی ویژه قرار داد تا در سرزمین‌های زیر سلطه خود با ساختارهای ساده اجتماعی از گونه نخستین جهان که بررسی آنها آسان‌تر بود، آشنا شوند. در این جاها، آنها به‌جای بررسی و مقایسه شهرها، کشورها و تمدن‌ها به بررسی دهکده‌ها و قبیله‌ها پرداختند. با برآمدن مردم‌شناسی نوین تفاوت جامعه‌شناسی زمان دورکهایم با آگوست کومت و پیشینیان او (سن سیمون، اسپنسر، مارکس و دیگران) در آن است که مردم‌شناسی به‌جای مطلق‌گرایی راه مطالعه تطبیقی را پیش گرفت. این دگرگونی‌ها و بازتاب‌هایی که در برابر و محور کارکردگرایی پدید آمد، در تهی‌گاه اندیشه اجتماعی نبود، بلکه در شرایطی بود که قدرت‌های استعماری اروپا رو به زوال بودند و آمریکا به‌عنوان یک قدرت مسلم و وارث قدرت‌های استعماری پا به صحنه جهانی می گذاشت که در آن مردمان و ملت‌های غیراروپایی و آمریکایی به‌صورت پدیده انکارناپذیری درآمده بودند.
یکی از انگیزه‌های گسترش مردم‌شناسی در دوران پس از جنگ دوم جهانی این بود که در سال ۱۹۴۷ سرپرستی جزیره‌های اقیانوس آرام از سوی سازمان ملل به ایالات متحده آمریکا واگذار شد. نیروی دریایی آمریکا برای ایجاد امنیت در منطقه نیاز به مردم‌شناس داشت که یکی از برجسته‌ترین آنها آلیور داگلاس بود. برای تعیین سیاست‌های انجام این پژوهش‌های مردم‌شناسی شورای علمی اقیانوس آرام تشکیل شد. این شورا بسیاری از مردم‌شناسان آمریکایی را برای اجرای برنامه‌های خود در اختیار گرفت و داگلاس که سابقه‌اش در این رشته از دیگران بیشتر بود، مدیریت بسیاری از این طرح‌های پژوهشی را برعهده داشت. داگلاس برخلاف بسیاری از دانشمندان علوم اجتماعی گرایش به تئوری‌پردازی نداشت و یا بهتر بگوییم با آن مخالف بود. او می‌گفت طرح‌های مردم‌شناسی باتوجه‌به اینکه در نفس میان‌رشته‌ای هستند، گستره بزرگی از زندگی آدمیان را می‌پوشانند و ازاین‌رو، گویای وضع چندجانبه جامعه بشری هستند. بیشتر کارهای آلیور داگلاس که در انجام آنها از شاگردان خود بهره می‌برد، درباره جزایر جنوب اقیانوس آرام است. در این برنامه‌های پژوهشی افزون‌بر مردم‌شناسان، متخصصان جغرافیا، زبان‌شناسان، جامعه‌شناسان پزشکی و گیاه‌شناسان از همکاران او بودند.
مردم‌شناسی از نگاه روش علمی و گستره دید دارای برتری‌هایی است که آشنایی با آن را برای هنر دانشجوی علوم اجتماعی مفید می‌سازد. یک ویژگی مهم مردم‌شناسی میان‌رشته‌ای بودن آن است. مردم‌شناس نه‌فقط می‌کوشد رابطه میان جنبه‌های جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی، روانشناختی، تاریخی، اجتماعی، دینی، زبانی، آداب و سنت‌ها و عادات آدمیان را بفهمد بلکه این جنبه‌های مهم را در پیوند با ساختار بدن انسان، محیط‌‌زیست و چندوچون تکنولوژی و فرهنگ او بررسی می کند. روشن است که یک مردم‌شناس نمی‌تواند همه بخش‌های گوناگون زندگی بشری را با دقت یا ژرفای متخصص در هریک از این رشته‌ها بشکافد و به شناخت برسد. اما باتوجه‌به گستردگی دیدش توانا به برداشت‌هایی درباره کلیت زندگی انسانی است که از دید و توان هر یک از متخصصان رشته‌های گوناگون علوم اجتماعی و فنون به‌تنهایی خارج است. البته در همه بررسی‌های مردم‌شناسی نیاز به بررسی‌هایی که همه این رشته‌ها را دربرگیرد، نیست و به‌کارگیری چند رشته کافی است. اما ویژگی میان‌رشته‌ای مردم‌شناسی، بخشی جدانشدنی از آن است. این یک واقعیت انکارناپذیر است که تنگنای امروز در علوم اجتماعی ازاین‌روست که گستره گوناگون زندگی آدمی و نیازهای او را از نظر دور داشته است.
بررسی تطبیقی یکی دیگر از برتری‌های روش مردم‌شناسی نوین است. چون تنها از راه بررسی عادت‌ها، سبک‌های زندگی و ساخته‌های انسان‌ها در شرایط آب‌وهوایی گوناگون است که می‌توان به شیوه‌ها و هنجارهای زندگی آدمیان پی برد. ازاین‌روست که ایل‌ها و قوم‌هایی که در شرایط نخستین زندگی می‌کنند (از مردمان جزیره‌های اقیانوس آرام تا بیشه‌نشینان آفریقا)، نگاه مردم‌شناسان را به خود کشانده است. برتری بررسی این جماعت‌ها فقط در به‌دست آوردن زمینه برای سنجش‌های مردم‌شناسی نیست. بلکه به‌خاطر سادگی ساخت و بافت اجتماعی بررسی‌هایی را ممکن می‌کند که در جماعت‌های پیچیده صنعتی غرب آسان نیست. روی آوردن به این‌گونه جماعت‌ها افزون‌بر سودمندی‌هایی که آوردیم یک کاستی نیز دارد و آن اینکه مردم‌شناسان به‌جای پرداختن به دشواری‌های آشکار جامعه‌های بزرگ و پویش‌های تاریخی به تکرار بررسی‌ها در جماعت‌های کوچکی پرداخته‌اند که به‌هیچ‌روی نماینده دشواری‌های جامعه بزرگ بشری نیست.
مردم‌شناسی فقط بررسی درباره عادت‌های شگفت‌انگیز مردمان نخستین و کاسه‌کوزه‌های شکسته آنان نیست. مردم‌شناسی رشته پیچیده و هم‌زمان بازوی نیرومند علوم اجتماعی است که چون توانسته است از تخصص‌های گوناگون برای شناسایی بخش‌های چندگانه زندگی اجتماعی بهره جوید و با گذشت زمان ابزار و مفاهیم علمی آن با شتاب راه تکامل را پیموده‌اند. چنان‌که هم‌اکنون توانمندی کاربرد مفاهیم و ابزار مردم‌شناسی در بررسی همه‌جانبه اجتماعات از دیگر رشته‌های علوم اجتماعی بیشتر است. برتری روشن این کتاب که ترجمه آن برای نخستین‌بار در خرداد ۱۳۵۲ انتشار یافت، آن‌ است که مفاهیم پایه مردم‌شناسی را به زبانی ساده و هم‌زمان دقیق و فشرده بیان می‌کند. این کتاب بیان‌کننده دقت فکر، انضباط علمی، فروتنی و دور بودن نویسنده از باورهای شخصی و نشانگر جهان‌بینی اوست. یک چنین نگرش علمی می‌توانند راهنمای خوبی برای دانشجویان و پویندگان علم و معرفت باشد. در اینجا باید از یاری وحید برزگر در ویراستاری این کتاب سپاسگزاری کنم. به چاپ چهارم چند مطلب را که مفید می‌دانستم افزوده‌ام. یکی مقاله‌ای درباره نویسنده کتاب داگلاس آلیور نوشته رابرت کیسته (Robert Kiste) است که به‌خوبی او را می‌شناخت. دوم توضیحی کلی درباره مردم‌شناسی و رشته‌های آن در جهان امروز است و سوم نموداری از دادوستد میان دنیای قدیم با دنیای جدید پس از کشف آمریکاست که امیدوارم مفید باشند.

*داگلاس آلیور، مقدمه‌ای بر مردم‌شناسی، ترجمه علی برزگر (چاپ چهارم، اول نشر فرهنگ صبا)، ۱۴۰۳.