به‌نظر می‌رسد ارائه گزارش پایداری در بین شرکت‌های داخلی اعم از دولتی و خصوصی اصول و ضوابط چندان مشخصی ندارد و هر شرکت هر زمان و هرگونه که بخواهد گزارش خود را منتشر می‌کند. آیا ضوابطی برای این امر وجود ندارد؟

در مورد شفافیت و استاندارد بودن این گزارش‌ها لازم است به این نکته اشاره کنم که در تاریخ شکل‌گیری این حوزه، سازمانی به‌نام Global Reporting Initiative  (GRI) تأسیس شد که چارچوبی برای گزارش‌های پایداری ارائه می‌دهد. البته مدل‌های دیگری هم وجود دارد و حتی چارچوب‌ها و الگوهای ایرانی هم دراین‌باره تدوین شده است. این چارچوب‌ها این امکان را به شرکت‌ها می‌دهد که با تمرکز بر مسائل اقتصادی، اجتماعی و محیط‍زیستی، گزارش‌های خود را با معیارهای بین‌المللی هم‌سو کنند و گزارش را به‌درستی و آنگونه که باید منتشر کنند.

دلایل متعددی وجود دارد که شرکت‌ها را به‌سمت ارائه گزارش پایداری سوق می‌یابند. یکی از این دلایل داوطلبانه بودن آنهاست، که می‌تواند برای اهداف برندینگ یا مارکتینگ و همچنین برقراری ارتباط با ذی‌نفعان داخلی و خارجی باشد. دلیل دیگر، قانون‌گذاری و الزام‌هایی است که مانند قوانین بورس به وجود آمده است. به‌عنوان مثال، در اتحادیه اروپا، شرکت‌هایی که بیش از ۵۰۰ نفر کارمند دارند، باید گزارش‌های خود را ارائه دهند. این قوانین براساس نیازهای ملی یا منطقه‌ای وضع می‌شوند و شرکت‌ها را ملزم به تدوین و ارائه گزارش‌های پایداری هستند.

درباره آسیب‌شناسی این روند در ایران می‌توان گفت در ایران و سایر نقاط جهان، تفاوت‌هایی وجود دارد. قانونی که اداره بورس وضع کرده، گام مثبتی است؛ زیرا نشان‌دهنده شناسایی این مسئله در حوزه شرکت‌های بزرگ است که نقش‌های مهمی از نظر محیط‌زیستی و اجتماعی ایفا می‌کنند. باوجوداین، گزارش‌ها همیشه مؤثر و معنادار نیستند. برخی از شرکت‌ها هنوز به این موضوع آگاهی ندارند و تعداد معدودی از شرکت‌ها که به‌طور مرتب و باکیفیت گزارش‌دهی می‌کنند. بسیاری از گزارش‌های پایداری در ایران به‌‌شکلی فرمالیته ارائه می‌شود، به‌طوری که در بسیاری از موارد، مطالب درج‌شده فاقد عمق و دقت لازم هستند. به‌عنوان مثال، برخی گزارش‌ها تنها به فوائد مالی و نذورات اشاره می‌کنند، بدون اینکه به ابعاد عمیق‌تر اجتماعی و زیست‌محیطی توجه داشته باشند.

در بررسی کیفیت گزارش‌ها، می‌توان گفت یک گزارش خوب باید ساختاری مناسب داشته باشد و نگاه مدیریت را نسبت به مسائل اجتماعی و محیط‌زیستی منعکس کند. این گزارش‌ها باید شفاف و صادقانه باشند و نمایانگر نقاط قوت و ضعف سازمان‌ها در این زمینه باشند. همچنین باید سالانه به‌روز شوند تا بتوان تأثیرگذاری اقدامات را به‌صورت منظم و مدون رصد کرد.

چه عواملی باعث می‌شود شاهد ارائه گزارش پایداری منظم و مطابق با استانداردها از جانب شرکت‌های ایرانی نباشیم؟

عوامل بسیاری، مانند آموزش ناکافی، عدم درک صحیح از ماجرای پایداری، و ضعف در حکمرانی می‌تواند منجر عدم ارائه گزارش پایداری یا کیفیت پایین گزارش‌های منتشرشده شود. برخی شرکت‌ها صرفاً برای رضایت‌مندی حکمران اقدام به انتشار گزارش‌های پیشینی و پسینی می‌کنند که کیفیت آنها نیز به چالش کشیده می‌شود. این درحالی‌است که گزارش‌دهی پایداری می‌تواند ابزار بسیار مؤثری برای شفافیت و بهینه‌سازی اقدامات سازمان‌ها باشد، اما این بدان معناست که مدیریت باید درک عمیقی از اهمیت پایداری داشته باشد و به این مسئله به‌عنوان یک مزیت رقابتی نگاه کند.

گاهی می‌بینیم شرکتی در ارائه گزارش پایداری خود بسیار منظم و دقیق عمل می‌کند، اما CSR آن شرکت خصوصاً در حوزه محیط‌زیست رشد چندانی نداشته است. این سؤال مطرح می‌شود آیا انتشار و اطلاع‌رسانی، شرکت را ملزم به جبران خسارت می‌کند؟

همین‌که شرکتی گزارش‌ پایداری  خود را به‌صورت دقیق و شفاف منتشر کند، گام‌ بلندی در راستای مسئولیت اجتماعی و پایداری برداشته‌ است؛ چراکه شرکت‌ها این امکان را دارند که بخش‌های مناقشه‌‌برانگیز گزارش پایداری خود را دستکاری کنند و تغییر دهند. با انتشار گزارش پایداری، پیگیری و مطالبه‌گری انجمن‌های مدنی، مؤسسات مردم‌نهاد و رسانه‌ها است که می‌تواند  این شرکت‌ها ملزم به جبران خسارت کند. درواقع انتشار گزارش پایداری منجر به مسئولیت‌پذیری در مقابل نگاه عموم می‌شود. ضمن اینکه این امکان را فراهم می‌کند که استارت‌آپ‌هایی که امکان رفع مشکل آن شرکت را دارند، بتوانند این نیاز را شناسایی کنند و با شرکت مربوطه وارد همکاری شوند.

در این شرلیط که الزامی به ارائه گزارش پایداری به‌صورت سالانه وجود ندارد، چگونه می‌توان اقداماتی مؤثر و مستمر در این زمینه به‌عمل آورد؟

توجه به دیدگاه مدیریت سازمان در این مقوله اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. به‌طور خاص، در حال حاضر ما با مفهومی به‌نام ESG (محیط‌زیست، اجتماعی و حکمرانی) روبه‌رو هستیم که به‌تدریج اهمیت حکمرانی در مسائل پایداری را مورد توجه قرار داده است. در این راستا، نگاه حکمرانی، بنیادین است و می‌تواند بر ارائه گزارش‌های پایداری تأثیر بگذارد.

علاوه‌بر‌این، واقعیت این است که شرکت‌های دولتی در ایران به‌خاطر ساختار‌های اداری خود با چالش‌هایی جدی در زمینه ارائه گزارش‌های پایداری مواجهند. درحالی‌که شرکت‌های خصوصی به‌دلیل تمرکز بر سودآوری و ارتقای بهره‌وری به‌نحو بهتری عمل می‌کنند و عمدتاً توسط سهامداران خود مدیریت می‌شوند. در مقابل، مدیران دولتی معمولاً احساس تعلق کمتری دارند و تغییرات مدیریتی مکرر و عدم ریسک‌پذیری در ارائه اقدامات بهینه، بازدارنده می‌شود.

در سازمان‌های دولتی، کارایی اقدامات پایداری غالباً بین سه تا پنج سال زمان نیاز دارند تا نمایان شوند، اما بسیاری از مدیران این سازمان‌ها در کوتاه‌مدت در این پست مدیریتی قرار دارند. نگرانی از حسابرسی‌ها نیز موجب می‌شود مدیران در هزینه‌کرد برای این حوزه‌ها دچار تردید شوند. برای مثال، یک مدیر دولتی اخیراً ۳۰ میلیارد تومان از بودجه CSR خود را هزینه‌‎ نکرد و به خزانه برگرداند؛ به‌دلیل ترس از عواقب آن.

شرکت‌هایی که دارای کارشناسان خبره‌ای در حوزه پایداری و CSR هستند، فعالیت‌های بهتری دارند و در ارائه گزارش پایداری بسیار بهتر و موفق‌تر عمل می‌کنند. لازم است شرکت‌ها کمیته‌های ویژه در حوزه پایداری ایجاد کنند و همچنین از مشاوران خارج از سازمان خود استفاده کنند؛ تشکیل کمیته‌های داخلی با نمایندگان از واحدهای مختلف می‌تواند یک راهکار مؤثر برای ارتقای کیفیت گزارش‌های پایداری و حرکت در مسیر توسعه پایدار باشد.

درنهایت اینکه تشکیل دپارتمان‌های ویژه برای پایداری اکنون در تمام دنیا رایج است. این دپارتمان‌ها به‌دلیل اهمیت توازن در فعالیت‌ها و برخورداری از نگاه جامع و یکپارچه، نقش بسزایی در بهبود گزارش‌های پایداری ایفا می‌کنند و لازم است شرکت‌های ایرانی نیز توجه ویژه‌ای به این امر داشته باشند.