داستان مردم آشوراده باز هم به پیچیدگی و تصمیمات عجیب رسیده است، عباس قدیمی می‌گوید: «در جلسه اخیر مسئولان استانی و مدیران محیط‌زیست، مصوبه‌ای به دست ما رسیده که در آن هیچ اشاره‌ای به حقوق اهالی نشده است. در مصوبه عنوان‌شده بارگذاری‌ها محدود به چند خانوار باشد و حدود ۴۰ درصد از اراضی مردم هم از حیّز انتفاع خارج شده و جزو محدوده پیشروی آب دریا تعیین شده است. درحالی‌که چنین ادعایی فاقد هرگونه شواهد علمی است، در آخرین گزارش ارائه‌شده توسط خانم «معصومه بنی‌هاشمی»، مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر و مؤسسه تحقیقات آب آمده است: «نتایج مطالعات جهانی در شرایط خوش‌بینانه کاهش حدود ۸ تا ۱۰ متری تراز آب دریای خزر را تا سال ۲۱۰۰ میلادی پیش‌بینی کرده‌اند و در سناریوهای بدبینانه این کاهش می‌تواند به ۲۰ تا ۳۰ متر نیز برسد. بنابراین، هر نوع تعرض به اراضی ساحلی اهالی در حکم خلع‌ید و غیرقانونی است. حتی اگر جزو طرح هم نباشد، بنیاد مکلف به صدور سند است.»

اهالی نسبت به مصوبات اخیر معترض و معتقدند: «درحالی‌که آشوراده ۲۵۰ خانوار سکنه داشته؛ اختصاص منابع طرح به حدود ۱۰ الی ۱۵ خانوار با هیچ حکم و قانونی سازگار نیست و زمین‌هایی که به‌عنوان حریم دریا تعیین شده، زمین مردم است و از طرفی تمام بررسی‌های علمی نشان می‌دهد در بیست سال آینده آب دریا پایین‌تر خواهد رفت». چالش‌ها و مسائل جزیره بعد از حدود سه دهه باعث نشد مردم جزیره از حقوق مسلم خود بگذرند: «ما حرفمان این است که سند شش‌دانگ زمین‌های ما را بدهند. حتی اگر نمی‌خواهند ما آنجا باشیم یا در اجرای طرح‌ها مشارکت و حضور داشته باشیم، خسارت ابنیه و بهای اراضی مردم را بپردازند و بعد هر کاری می‌خواهند انجام دهند.

 شکل‌گیری آشور

«چالشی که مردم آشوراده با آن روبه‌رو هستند، مربوط به امروز و فردا نیست، یک چالش ۳۰ساله است که از سال ۱۳۷۲ به بعد شروع شده است. جریانی در پی این است که حق قانونی عده‌ای از اهالی و گروهی از مردم بومی را که ساکن جزیره آشوراده بودند، نادیده بگیرد. ساکنان آشوراده پیشینه سکونت بسیار طولانی در این جزیره دارند، اگر به‌صورت مختصر بخواهم بگویم سابقه سکونت در جزیره آشوراده شاید قدمتی بیشتر از یک قرن و نیم داشته باشد، از دوره ناصری تا به امروز. در تمام طول تاریخ سکونت مردم در جزیره حواشی و پیچیدگی های خاصی داشته است، روزگارانی استعمار روسیه آن را به  تصرف خود در آورده‌ و مانع حضور اهالی بومی در آن می‌شد و زمانی دیگر دستخوش نامهربانی و نگاه‌های قومی و در مقطع دیگر به‌بهانه‌های قهر طبیعت و این‌بار هم به‌بهانه تخریب محیط‌زیست و حفاظت از پناهگاه حیات‌وحش… اما هر بار مردم به خواسته خود رسیده‌اند و این‌بار هم چنین خواهد شد.» قدیمی از بالا آمدن آب دریا در سال ۶۵ می‌گوید و اینکه به‌رغم طوفان‌های شدیدی که هر بار مشکلاتی برای اهالی پیش می‌آورد، مردم همچنان در جزیره مانده بودند، ولی بالاخره با بی‌توجهی مسئولان محلی به‌اجبار تسلیم طبیعت شده‌اند و محل زندگی‌شان را ترک کردند. 

او به‌علت اصلی توسعه سکونت در جزیره می‌پردازد و چگونگی شکل‌گیری روستا را این‌گونه شرح می‌دهد: «زمین‌های فعلی توسط بنیاد پهلوی به درخواست سازمان شیلات جهت احداث سکونتگاه  اختصاص داده شد و توسط چند نفر متصرف شاغل در شیلات، بعد از آباد کردن عرصه، زمین‌های متصرفی را به کارکنان با اسناد دستدارمی می‌فروشند که اسناد همه آنها گردآوری و مستند شده است». قدیمی تأکید دارد: «برای تصمیم‌گیری در مورد آشوراده باید به تاریخ جزیره توجه شود. باید بدانند که جامعه ساکن در جزیره چطور شکل گرفته است تا بتوانند تصمیم درست بگیرند» او تاریخ مستند جزیره را مرور می‌کند، با استناد به سفرنامه‌ها و اسناد، از کوچ مردمی که به‌طور فصلی در شیلات کار می‌کردند می‌گوید و اینکه وقتی شیلات توسعه پیدا کرد، کارکنانی که از شهرهای دیگر می‌آمدند، مجبور به اسکان در جزیره شدند: «با افزایش تعداد کارکنان شیلات از دهه ۲۰، به‌بعد حدود ۱۹ الی ۲۰ هکتار از عرصه اصلی جزیره به‌تدریج به تملک ۲۵۰ خانوار آشوراده درآمد و به‌این‌ترتیب، کلونی روستای آشور شکل گرفت. به‌جز این مستحدثات یک بافت ۵۰-۶۰ خانواری دیگر هم در داخل مجموعه شیلات، تحت‌عنوان خانه‌های سازمانی وجود داشت که جزیره را به دو بخش داخل و بیرون دروازه تبدیل می‌کرد. این منازل عمدتاً از زمان وجود شرکت مختلط ایران و روس در جزیره باقیمانده بود.»

قدیمی از نوسان‌های مداوم آب دریا در تنها جزیره دریای خزر می‌گوید و اینکه بارها شاهد بالا و پایین رفتن آب دریا بوده، از معماری خاص جزیره که متأثر از همین شرایط بود می‌گوید، از خانه‌هایی که با مصالح بومی و بالاتر از سطح زمین ساخته می‌شدند تا بالا آمدن آب دریا و رطوبت به ساکنان آسیب نزند، اما بعد از تثبیت موقعیت شیلات و افزایش امکانات ترابری دریایی آن اهالی توانستند بافت خانه‌های خود را تغییر دهند و از مصالح سیمانی در ساخت خانه‌های جدید بهره‌مند شوند، بدون آنکه به محیط‌زیست آسیبی برسانند. از دهه ۵۰ به‌بعد خانه‌هایی که سقف آنها پوشش «گالی» که ساقه نوعی گیاه دریایی است و دیوارهایی از نی (بامبو محلی معروف به قمیش) داشت و بااستفاده از  کاهگل و  ملات خاص ساخته می‌شد، جای خود را به خانه‌های آجری و سیمانی داد.

خروج از جزیره

«در سال ۶۵ افزایش ناگهانی آب دریا کار خود را کرد. بادهایی که از سمت دماوند می‌وزید، آب دریای خزر را وارد خلیج و خانه‌های مردم می‌کرد. وقتی آب خلیج زیاد می‌شد، آب می‌آمد داخل روستا و ساحل شرقی و شمالی روستا زیر آب می‌رفت. مردم مدتی با این شرایط سازگاری کردند، اما چون این روند ادامه‌دار شد و مسئولان محلی نیز اقدامی برای حفاظت از روستا نکردند، نهایتاً راضی به کوچ اجباری شدند» و همین کوچ شروع تمامی مصائب و ماجراهایی شد که ۳۱ سال است اهالی جزیره را به خود مشغول کرده است. اهالی خارج‌شده در چهار منطقه شهرستان بندر ترکمن ساکن شدند. اما  هرگز قرار نبود برای همیشه از جزیره و زادگاه خود دور باشند: «زمینی را بنیاد مستضعفان به ۱۴۴ خانوار اختصاص داد تا در آن ساکن شوند. تعدادی از خانواده‌ها که از آسیب‌پذیرترین اقشار ساکن در جزیره بودند، در قطعه‌زمینی نامرغوب واقع در مسیر جاده شرقی منتهی به گرگان و در اراضی که سابقاً کوره‌ آجرپزی بود و به تملک بنیاد مستضعفان درآمده بود و در آنجا زباله‌های شهری دفن می‌شد، به‌صورت رایگان (طبق اسناد رسمی) ساکن شدند. مردم با کمترین امکانات شروع به ساخت خانه کردند، گاهی مجبور بودند به خانه‌ای که در جزیره داشتند، بروند و در و پنجره‌های آن را بردارند و برای خانه جدید بیاورند». اما پنج سال بعد، بنیاد مسکن به مردم اعلام کرد درصورتی می‌توانند وام دریافت و در خانه‌های جدید بمانند که تعهد بدهند دیگر بعد از عقب‌نشینی آب دریا و قابل سکونت شدن جزیره هرگز به جزیره برنگردند و ادعایی درباره خانه‌هایی که در جزیره داشتند، نداشته باشند. این طرح را بیشتر اهالی نپذیرفتند و تعداد کمی هم تعهدنامه را امضا کردند که به‌گفته قدیمی اکثر آنها بومی روستا نبودند و یا اصلاً در روستا خانه نداشتند. اما همین موضوع دستاویزی شد تا بنیاد اعلام کند به همه ساکنان زمین داده است. تعهد افراد معدودی که حاضر به گذشتن از سکونت در جزیره شدند، مشکلاتی را در سال‌های بعد ایجاد کرد.

شروع تخریب‌ها

«بعد از اینکه جزیره تخلیه شد، حدود ۹۰ درصد از خانه‌ها هنوز روی پا بود و با تعمیرات جزئی می‌شد دوباره در آن ساکن شد، اما در سال ۱۳۷۷ بود (یک‌سال بعد از تفکیک دو استان) که خبردار شدیم بنیاد مسکن با لودر خانه‌های مردم را تخریب و زمین‌ها را تسطیح می‌کند. مردم که معترض شدند، بنیاد به آنها اعلام کرد ما به شما زمین داده‌ایم و شما در اینجا حقی ندارید». طرح شکایت و اعتراض مردم باعث بیرون رفتن لودرها شد. اما ماجرا به همین‌جا ختم نشد. بنیاد در همین اقدام بیش از ۸۵ درصد خانه‌های مردم را با خاک یکسان کرده بود: «نامه نوشتیم و به مقامات بالا شکایت کردیم، اما کسی پیدا نشد از حقوق ما دفاع کند و تخریب بنیاد را محکوم کند و موضوع  همچنان مسکوت باقی ماند». مردم که از حمایت‌های مقامات ناامید شده بودند، گروه هفت‌نفره‌ای را برای پیگیری مطالباتشان تشکیل دادند تا نمایندگان خودشان موضوع را پیگیری کنند. قدیمی از مرحوم «نرگس گلدسته (رحمانی)»، فعال رسانه و محیط‌زیست، در این گروه یاد می‌کند که به‌رغم بیماری تا آخرین روزهای حیات پیگیر حقوق مردم جزیره بود.

«این گروه تمام مستنداتی که نشان می‌داد مردم حق تملک بر زمین‌های جزیره دارند، گردآوری و ۱۴۰ جلد پرونده افرادی را که هیچ خدماتی از بنیاد نگرفته بودند، به بنیاد علوی در ساری ارائه کرد. درنهایت، با ارجاع مدارک به اداره ثبت بهشهر قرار شد پس از کارشناسی نسبت به صدور سند برای مردم اقدام شود. مردم با واریز هزینه کارشناسی متقاضی دریافت سند شدند، بیش از ۵۰ الی ۶۰ نفر اقدام اداری را انجام دادند، اما اراده‌ای پنهان وارد صحنه شد و در سکوت مطلق همه فعالیت‌ها را متوقف کرد. در سال ۸۴ و یک سال بعد از وعده صدور سند، مطلع شدیم اراضی آشوراده ملی اعلام شده و سند موات بودن آن به‌نام اداره‌کل منابع‌طبیعی صادر و متولی اراضی سازمان محیط‌زیست اعلام شده است. سندی که از اساس باطل و غیرقانونی بود؛ چون اراضی آشوراده مشمول مستثنیات تبصره یک قانونی ملی شدن اراضی در سال ۱۳۴۰ بود که در آن واحدهای مسکونی، تأسیسات اداری و دامداری، مدرسه، مسجد، فروشگاه و مغازه وجود داشت و نمی‌توانست به‌دلایل واهی عرصه ملی اعلام شود.»

اراده‌های پنهان

داستان آشوراده تا سال ۱۴۰۲ بعد از ملی اعلام شدن اراضی مسکوت ماند تا اینکه از سال ۱۳۹۸ دولت تصمیم گرفت از ظرفیت‌های جزیره برای توسعه استان در گردشگری استفاده کند. نزاع میان دو استان همجوار برای مدیریت جزیره و ارائه طرح گردشگری و چگونگی واگذاری به سرمایه‌گذار و بسیاری موارد دیگر درحالی محل چالش قرار گرفت که: «تنها چیزی که در گفت‌وگوها مورد توجه قرار نمی‌گرفت، حضور و حقوق اهالی جزیره بود.» بعد از تصویب طرح هادی برای راه‌اندازی مجدد روستا و همزمان با برگزاری انتخابات شوراها ۱۴ نفر از ساکنان برای تشکیل شورا اقدام کردند و مراحل اداری آن‌ طی شد، اما بعد از تأیید صلاحیت افراد، اراده پشت پرده یادش آمد که هنوز کد روستایی آشوراده باطل نشده است: «عجولانه با تحت‌فشار گذاشتن استاندار و مسئولان شهری بندرترکمن کاندیداها را مجبور کردند از کاندیداتوری استعفا دهند. موضوع تغییر کاربری روستای آشوراده را از سکونت به گردشگری طرح کردند. توجه کنید همین مختصر را هم مدیران سازمان محیط‌زیست و یا همان اراده پشت صحنه برنتابیده و مدعی است باید طرح هادی تصویب‌شده را هم تغییر دهند.»

طرح گردشگری آشوراده در جریان سفر اول رئیس دولت سیزدهم تصویب و در سفر دوم افتتاح شد. در شهریور ۱۴۰۲ سند مالکیت منابع طبیعی بر عرصه ابطال و زمین و مالکیت آن دوباره به مردم برگشت: «در تمام این مدت بنیاد مسکن تلاش داشت حق اهالی در تعیین مالکیت بر اراضی خود مغفول بماند. اما با پیگیری برخی مدیران دلسوز استان مسئولان وقت بنیاد مسکن‌ استان گلستان در تاریخ ۱۳ دی‌ماه ۱۴۰۲ مکلف شدند با همکاری گروه منتخب مردم و استفاده از آخرین عکس هوایی از روستا در سال ۶۵ و تهیه نقشه رقومی نسبت به تحدید حدود اراضی اقدام و مالکیت مردم بر زمین‌هایشان مسلم و مقرر شود. بیش از ۲۴۸ پرونده با تمامی مستندات تهیه و تحویل بنیاد مسکن استان گلستان شد. اما با تغییر دولت دوباره همان اراده پنهان به صحنه برگشته و خواهان ابطال و توقف اقدامات انجام گرفته است.»

قدیمی تأکید می‌کند: «تنها خواست اهالی بازگشت به خانه‌ها و زمین‌هایشان است. وضعیت زمین‌ها و مالکیت مردم براساس مستندات کاملاً مشخص است، فقط کافی است که پیاده‌سازی شود.» او درباره طرح گردشگری آشوراده هم می‌گوید: «همه اهالی موافق طرح هستند و توان مشارکت در اجرای آن را هم دارند. ما بومیان منطقه هستیم، با خصوصیات بیولوژیکی جزیره بیشتر آشناییم، هر اقدامی هم انجام دهیم منطبق با شرایط و اقلیم جزیره خواهد بود. مردم جزیره سال‌ها بدون آسیب به محیط‌زیست آن، در آشوراده زندگی کرده‌اند. ادامه زندگی این مردم نمی‌تواند تهدیدی برای محیط‌زیست جزیره باشد.» 

شاید آشوراده بالاخره روزی تبدیل به مقصد گردشگری شود، اما به یقین بدون حضور کسانی که تاریخ آن را می‌دانند و روزهای تلخ و شیرین جزیره را تجربه کرده‌اند، سفر به این جزیره لطف چندانی نخواهد داشت. مردم محلی بخشی از هویت این جزیره هستند و سیاستگذاران باید این نکته مهم را در تمام جزئیات طرح‌ها و برنامه‌های خود در نظر بگیرند تا آشوراده مقصدی اصیل و دلنشین برای گردشگران باشد و نه محلی بی‌روح و سرد.