تغییرات روند مصرف انرژی در جهان، حاکی از نقش روزافزون گاز طبیعی در تأمین انرژی مردم دنیاست؛ به‌گونه‌ای که در افق ۲۰۵۰ طبق برآوردهای انجام‌شده، گاز طبیعی بیشترین تقاضا را در بین دیگر منابع انرژی خواهد داشت. اهمیت گاز در کشور ما بسیار بیشتر است؛ چرا که ایران بعد از روسیه، با دراختیارداشتن بیش از ۳۲.۵ تریلیون مترمکعب از ذخایر گاز غنی، دومین کشور دنیا از این حیث است. درحال‌حاضر بیش از ۷۲ درصد از مصارف انرژی کشور، توسط گاز طبیعی تأمین می‌شود. اهمیت غیرقابل‌انکار گاز طبیعی در تأمین انرژی و اقتصاد کشور، ضرورت بررسی موشکافانۀ جریان‌ها و تبادلات گاز در کشور را بیش از پیش نمایان می‌سازد تا چالش‌های اساسی موجود در زنجیرۀ گاز کشور کشف و راهکارهای حل آن‌ها تشخیص داده شود.

 یک زنجیرۀ طولانی

 این مطالعه در مورد پالایش و فراورش گاز غنی در کشور نیز توضیح  می‌دهد: «این فرآیندها از سوی مجتمع‌های پالایش گاز انجام می‌شود که عبارت‌اند از: مجتمع گازی پارس جنوبی (از منبع میدان گازی پارس جنوبی)، پالایشگاه ایلام (از منبع میدان گازی تنگ بیجار)، پالایشگاه فجرجم (از منبع میادین گازی نار و کنگان)، پالایشگاه شهید هاشمی‌نژاد (از منبع میادین گازی مزدوران، گنبدلی و شوریجه)، پالایشگاه پارســیان (از منبع میادین گازی تابناک، هما، شانول و  وراوی)، پالایشگاه سرخون و قشم (از منبع میادین گازی گورزین و سرخون) و پالایشــگاه بیدبلند (از منبع گازهای خروجی از تأسیسات شرکت ملی نفت.)

ظرفیت اسمی پالایش گاز کشور تا سال ۱۴۰۱، حدود ۱۰۳۰ میلیون مترمکعب در روز بوده که در این سال با ورود حجم گاز معادل روزانه ۷۴۵.۸۷ میلیون مترمکعب، ۷۲.۴ درصد از این ظرفیت مورد اســتفاده قرار گرفته است: «بررسی‌ها نشان می‌دهد در دهۀ گذشته، بیشترین میزان بهره‌گیری از ظرفیت پالایشی کشور در سال ۱۳۹۶ با حدود ۷۷.۶ درصد و کمترین آن در سال ۱۳۹۸ با حدود ۶۶.۸ درصد بوده است. توجه به روند زنجیرۀ تبادلات گاز از مبدأ تا مقصد نهایی، نشان‌دهندۀ وجود تبادلات پرشمار و تکراری میان بازیگران اصلی زنجیرۀ گاز است. به‌عنوان مثال برای تزریق گاز در میادین نفتی در ابتدای زنجیرۀ گاز از شرکت ملی نفت به شرکت ملی گاز، از شرکت ملی گاز به شرکت‌های پالایش گاز، از شرکت‌های پالایش گاز به شرکت انتقال گاز، از شرکت انتقال گاز مجدد به شرکت ملی گاز و از شرکت ملی گاز به شرکت ملی نفت فروخته می‌شود تا به مقصد نهایی، یعنی تزریق در میادین نفتی برسد؛ این امر موجب گستردگی و پیچیدگی بیش از حد زنجیرۀ مزبور می‌شود.

 درآمدهای عملیاتی شرکت ملی گاز ایران طبق صورت‌های مالی حسابرسی‌شدۀ این شرکت در سال ۱۴۰۰، معادل ۲.۱۴۶.۷۲۸ میلیارد ریال بوده که نسبت به سال قبل، حدود ۹۲ درصد افزایش یافته است. هزینه‌های عملیاتی این شرکت نیز در همین سال (با رشد ۹۳.۴ درصدی نسبت به سال قبل)، ۱.۴۰۶.۶۵۳ میلیارد ریال بوده است. همچنین سود خالص این شرکت در سال ۱۴۰۰، معادل ۴۳۴.۴۱۹ میلیارد ریال ثبت شده است.

 درآمدهای عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال ۱۴۰۰ طبق صورت مالی این شرکت، شامل فروش گاز تصفیه‌نشده به شرکت‌های پالایش گاز (به مبلغ۲۷۰ میلیارد ریال)، فروش گاز تصفیه‌شده به شرکت انتقال گاز (به مبلغ ۱۴۲۰ میلیارد ریال)، فروش داخلی گاز غنی (به مبلغ ۸۴.۲۶۷ میلیارد ریال)، فروش داخلی گاز مایع و اتان (به مبلغ ۵۲۶.۴۲۹ میلیارد ریال)، فروش صادراتی گاز مایع (به مبلغ ۶۰۷.۴۲۴ میلیارد ریال)، صادرات گاز طبیعی (به مبلغ ۹۲۳.۳۸۹ میلیارد ریال)، فروش گاز به شــرکت ملی نفت برای تزریق در میادین نفتی (به مبلغ ۲۴۳۵ میلیارد ریال) و سوآپ گاز با ارمنستان (به مبلغ ۱۸۱۸ میلیارد ریال) بوده است.

  نقل و انتقال واقعی

 هزینه‌های عملیاتی این شرکت در سال ۱۴۰۰ مطابق با صورت مالی شامل خرید گاز خام و ان‌جی‌ال از شرکت ملی نفت (به مبلغ ۸۵.۷۹۷ میلیارد ریال)، خرید گاز تصفیه‌شده از شرکت انتقال گاز (به مبلغ ۹۶۲۳ میلیارد ریال)، خرید فرآورده‌های گازی از پالایشگاه‌ها (به مبلغ ۶۳.۰۶۷ میلیارد ریال)، خرید اتان از پتروشیمی‌ها (به مبلغ ۵۱۸۴ میلیارد ریال)، پرداخت سهم شرکت ملی نفت از فروش داخلی و صادراتی فرآورده‌های گازی (به مبلغ ۳۸۳.۰۶۰ میلیارد ریال)، سهم سازمان هدفمندی از فروش اتان (به مبلغ ۷۰.۰۰۰ میلیارد ریال)، پرداخت سهم صندوق توسعۀ ملی (به مبلغ ۱۸۴.۷۷۷ میلیارد ریال) و پرداخت سهم مالکانۀ دولت به (مبلغ ۶۰۵.۱۴۵ میلیارد ریال) بوده است.  درآمدهای عملیاتی شرکت ملی گاز ایران در سال ۱۴۰۰ طبق صورت مالی این شرکت شامل فروش گاز تصفیه‌نشده به شرکت‌های پالایش گاز (به مبلغ۲۷۰ میلیارد ریال)، فروش گاز تصفیه‌شده به شرکت انتقال گاز (به مبلغ ۱۴۲۰ میلیارد ریال)، فروش داخلی گاز غنی (به مبلغ ۲۶۷.۸۴ میلیارد ریال)، فروش داخلی گاز مایع و اتان (به مبلغ ۵۲۶.۴۲۹ میلیارد ریال)، فروش صادراتی گاز مایع (به مبلغ ۶۰۷.۴۲۴ میلیارد ریال)، صادرات گاز طبیعی (به مبلغ ۹۲۳.۳۸۹ میلیارد ریال)، فروش گاز به شــرکت ملی نفت برای تزریق در میادین نفتی (به مبلغ ۲۴۳۵ میلیارد ریال) و سوآپ گاز با ارمنستان (به مبلغ ۱۸۱۸ میلیارد ریال) بوده است.

مطابق با ارقام مندرج در قانون بودجۀ کل کشور ســال ۱۴۰۳، برآورد می‌شود که مجموع درآمد شرکت ملی گاز  ایران از فروش گاز طبیعی و محصولات آن در این ســال، حدود ۲۱۰۰ میلیون یورو باشد. این مبلغ از محل فروش صادراتی ۱۳ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی به ارزش ۵۵۰ میلیون یورو و از محل فروش ۱۷.۹۸ میلیون تن فرآورده‌های فرعی گازی به ارزش ۱۵۵۰ میلیون  یورو حاصل می‌شود. بررسی ارقام مندرج در روابط مالی بین بازیگران اصلی زنجیرۀ ارزش گاز، نمایانگر آن است که تبادلات یادشده در زنجیرۀ مزبور، به سه مدل مختلف انجام می‌شــود؛ در یک مدل، خریدوفروش به‌صورت واقعی با قیمت واقعی انجام می‌شود. (به‌طور مثال خرید اتان و گاز مایع توسط شرکت‌های پتروشیمی از شرکت ملی گاز ایران) در مدل دیگر، بدون انتقال مالکیت فرآورده تنها حق‌العمل فراورش به شرکت ارائه‌دهندۀ خدمات پرداخت می‌شود. (به‌طور مثال رابطۀ بین شرکت ملی نفت و شــرکت‌های پالایش گاز برای فراورش میعانات گازی از گاز غنی. در آخرین مدل خریدوفروش با نرخی دستوری و غیرواقعی در صورت‌های مالی شرکت‌ها درج می‌شود. به‌طور مثال فروش گاز تصفیه‌نشده از شرکت ملی گاز به شرکت‌های پالایش گاز به نرخ ۱ ریال بر مترمکعب.)

بررسی‌ها حاکی از آن است، در مواردی که انتقال احجام گاز با قیمت‌های واقعی و به ارزش روز انجام می‌شود، شفافیت بالا و ابهامات کمتر  است، اما در مواردی همچون فروش گاز خام میادین مستقل و تأسیسات نفتی توسط شرکت ملی نفت به شرکت ملی گاز، شفافیت کمتر بوده و نیازمند اصلاح جدی است.

نگاه کلی به مجموعۀ مبادلات در طول زنجیرۀ ارزش گاز طبیعی طی ســال‌های موردبررسی این گزارش، نشان‌دهندۀ آن است که عمدۀ این مبادلات بر اساس توافق بین بازیگران اصلی این زنجیره و با نرخ‌های متفاوت انجام می‌شود. همچنین تسهیم درآمدها نیز ضابطۀ دقیق و مشخصی نداشته است. لذا باتوجه‌به اینکه موضوع این مبادلات سرمایۀ طبیعی کشور است، پیشنهاد می‌شود اصولی شفاف و قاعده‌مند برای تنظیم نرخ‌های این مبادلات در قوانین بالادستی لحاظ شود. لذا باید ضوابط تبادلات اولیه و میانی گاز طبیعی، در مواردی مانند فروش گاز به قصد خرید متقابل و انتقال گاز بدون بازگشت یا خرید متقابل مشخص شود.