باتوجه‌به مسئلۀ خودکشی به‌عنوان اتفاق پرتکرار این روزها در میان کادر درمان، آیا می‌توان این پدیده را تنها به معضلات صنفی ربط داد و گفت فرد تنها به‌دلیل سختی و مشکلات شغلی اقدام به خودکشی می‌کند؟

پاسخ به این سؤال هم بله است و هم خیر. در اینکه در صنف پزشکان و به‌خصوص رزیدنت‌ها و پرستاران فشار کاری و استرس شغلی چه به لحاظ ساعت کاری و چه به لحاظ جایگاهی وجود دارد، شکی نیست؛ اما اینکه بخواهیم بگوییم این فشارها باعث می‌شود تا خودکشی را در این گروه بیشتر ببینیم، این‌طور نیست. قطعاً مؤلفه‌های بیشتری مانند ارتباط با خانواده و ویژگی های فردی و اجتماعی دست به دست هم می‌دهد و این گروه را مستعدتر خواهد کرد. مثلاً مشکلاتی از قبیل دوری از خانواده، مشکلات ارتباطی با فرزندان و همسر و در نهایت دور ماندن از نقش‌های اجتماعی و فردی در کنار فشار کاری، دستمزدهای پایین و در بعضی موارد نداشتن امنیت شغلی باعث ایجاد افکار خودکشی در فرد خواهد شد.

یکی از موضوعات مهم در این رشته، امنیت شغلی است. در شرایط فعلی جامعه امنیت شغلی یک رزیدنت هم مشخص نیست. چرا که او خود را در جایگاه اجتماعی یک پزشک می‌بیند، اما معلوم نیست که بعد از گذراندن این دوران با سال‌های طولانی و فشار فراوان، بتواند برای خود شرایط کار را مهیا نماید یا خیر؟ یک پزشک در جایگاه اجتماعی و خانوادگی خود باید بتواند درآمدی در شأن جایگاه خود داشته باشد. چرا که خانواده، دوستان و جامعۀ اطراف فرد هم این انتظار را دارند و از آنجا که درآمد یک مجموعه و بیمارستان ناکافیست، مجبور به گذراندن ساعت‌های کار طولانی و یا گذراندن شیفت‌های مختلف در بیمارستان‌های متعدد می‌شوند. 

از مسائل پراضطراب در میان کادر درمان، ترس از خطاست. چرا که در اشتباهات پزشکی، این افراد سیبل روبه‌رو هستند و بیمۀ خطای سهوی در حوزۀ پزشکی وجود ندارد . از طرف دیگر انتظارات بیش از اندازۀ این قشر، ناکامی و ناامیدی را افزایش داده و در نهایت این افراد را مستعد افسردگی خواهد کرد. از اولین علایم افسردگی می‌توان به افکار منفی و افکار ناکارآمدی دربارۀ خود اشاره کرد و سبب‌ساز بروز افکار خودکشی خواهد شد. وقتی افسردگی در فرد افزایش پیدا کند، ضریب خطا هم افزایش پیدا خواهد کرد و این یک سیکل معیوب است.

 به موضوع تاب‌آوری اشاره کردید؛ باتوجه‌به‌اینکه ردۀ سنی رزیدنت‌ها جوان است، آیا عدم تاب‌آوری موضوع قابل‌توجهی در نسل جدید است و ما این مسئله را در نسل جدید کادر پزشکی می‌بینیم؟

دقیقاً ما این موضوع را در نسل دانشجو می‌بینیم و من به‌عنوان مدیر گروه روانشناسی بالینی دانشگاه علوم پزشکی، در سیستم غربالگری دانشجویان پزشکی و پرستاری مشاهده می‌کنم که متأسفانه خروجی تست‌های گرفته شده سازگاری پایین، شکنندگی و آسیب‌پذیری این نسل را نشان می‌دهد. این خروجی مربوط به زمانی است که این افراد هنوز وارد مرحلۀ کار و سختی طاقت‌فرسای کار نشدند. این نسل، نسلی است که عموماً تک‌فرزند و نهایتاً دو فرزند هستند. خواسته‌های فرزندان به‌راحتی برآورده می‌شود و این نسل ناکامی کمی را تجربه کرده‌اند و متأسفانه افکار آسیب به خود هم در این نسل فراوان دیده می‌شود.

یکی دیگر از موضوعات مهم که در این غربالگری دیده می شود، متأسفانه بی‌قیدی دربارۀ شغل است؛ مسئله‌ای که در نسل‌های قبلی به‌شکل پررنگ دیده می‌شد و مؤلفه‌هایی مانند تقدس در این شغل که در نسل‌های گذشته پررنگ بوده، اکنون به این شکل نیست. من در این مدت کمتر دیده‌ام که دانشجویان با هدف، این رشته را انتخاب کرده باشند و بسیاری از دانشجویان به اصرار خانواده‌ها و یا انتخاب یک شأن اجتماعی خاص به این رشته روی آورده‌اند. البته یکی دیگر از علل این رویکرد، شرایط اکنون جامعه است که بی‌انگیزگی و بی‌رقبتی در ادامۀ تحصیل را موجب شده است.

 آیا غربالگری روانی گروه‌های پزشکی، مصوبه دارد و دانشگاه‌ها موظف به این غربالگری هستند؟

بله؛ این مصوبه برای تمام دانشگاه‌های علوم پزشکی است، ولی متأسفانه این غربالگری ضمانت اجرا ندارد. ما تنها تست و مصاحبه را انجام می‌دهیم و تشخیص‌گذاری خواهیم کرد، اما اینکه این فرد بعد از تشخیص به درمان خود بپردازد یا نه، دیگر دست ما نیست و این دانشجو می‌تواند با همین شرایط پروانۀ طبابت را دریافت کند و این مسئلۀ جدی در حوزه پزشکی است و تا زمانی که این غربالگری با ضمانت اجرا همراه نباشد، کمک‌کننده نخواهد بود.

 برای کاهش فشارهای روحی شغل‌های پر اضطراب مانند کادر درمان، چه راهکاری را می‌توان پیشنهاد داد؟

حمایت‌های روانی، مشوق‌های کاری و وجود کلینیک‌ها و یا مراکز روان درمانی و مشاوره برای پرستاران و پزشکان، می‌تواند در میزان سازگاری افراد در شرایط سخت بسیار کمک‌کننده باشد.

باید همان‌طور که آموزش ضمن خدمت برای ارزش‌گذاری فنی افراد در نظر گرفته می‌شود، آموزش‌های ضمن خدمت برای سلامت روان افراد هم در نظر گرفته شود تا آگاهی روانشناختی افراد در حوزۀ سلامت روان افزایش یابد. چرا که این افراد خود در ارتباط مستقیم با افرادی هستند که آسیب دیده‌اند، بنابراین هر دو سمت این ارتباط در فشار روانی قرار دارد و برای مؤثر بودن این ارتباط، حتماً نیازمند آموزش جدی هستیم.