درگذشته‌ای نه‌چندان دور، صحبت از محیط‌زیست در فضای حاکم بر علوم اجتماعی ایران کاری سخت بود. درک این حوزه غالباً به محیط‌زیست انسانی خلاصه می‌شد و هرکسی سخنی غیر آن می‌راند، با برچسب سانتیمانتالیسم از او پذیرایی می‌شد. در دانشگاه، بیشتر اساتید و دانشجویان علوم اجتماعی بر این باور بودند که محیط‌زیست تنها در صورتی اهمیت جامعه‌شناسانه خواهد داشت، که عوارض تخریب محیط‌زیست بر جوامع انسانی مورد توجه باشد و غیرازآن چیزی جز سرگرمی نظری نیست. آن‌ها این‌گونه استدلال می‌کردند: در مقایسه با نگون‌بختی‌های انسانی مثل فقر، اگر جامعه‌شناسی توجه خود را به موضوعات کم‌اهمیت‌تری مثل محیط‌زیست معطوف کند، به بیراهه رفته است. به یاد دارم هشت سال پیش که از مسئلۀ انقراض یوزپلنگ ایرانی به‌عنوان یک مسئلۀ اجتماعی صحبت به میان آوردم، هم‌چون یک دیوانه جلوه می‌کردم. حتی یکی از اساتید در کلاس درس خود اظهار کرد که تا زمانی که جامعه درگیر این‌همه مشکلات عدیده است، جامعه‌شناسی حق ندارد به پلنگ یک‌دندان (اشارۀ کنایه‌آمیز او به یوزپلنگ ایرانی بود) توجه کند.

  زمین ما، آیندۀ ما

 وقتی از آیندۀ زمین، هوا و اقیانوس‌های این کرۀ خاکی صحبت به میان می‌آید، یک نگرانی به‌همراه راه‌حل‌هایی که می‌توان برای معضلات محیط زیستی در نظر گرفت به ذهن متبادر می‌شود. چگونه می‌توانیم فرزندان‌مان را از خطر فاجعۀ محیط‌زیستی در امان بداریم؟ در کنار انواع پاسخ‌ها، جامعه‌شناسی محیط‌زیست نگاهی نو به این پرسش افکنده است.

  چرا نگرانی‌های محیط‌زیستی ناکام مانده‌اند؟

 یکی از کارویژه‌های جامعه‌شناسی محیط‌زیست بررسی روندهای طرح نگرانی‌های محیط‌زیستی در جوامع است. جامعه‌شناسان با مطالعۀ نمونه‌های متعددی از نگرانی‌های محیط‌زیستی دریافتند که اغلب اوقات دانشمندان و متخصصان حوزه‌هایی مثل جغرافیا، زیست‌شناسی، مهندسی محیط‌زیست، آب و… آغازگر طرح این نگرانی‌ها هستند. این متخصصان حین پژوهش در موضوعات رشتۀ خود با معضلاتی نظیر روند گرمایش زمین یا سرعت‌گرفتن انقراض گونه‌های زیستی مواجه می‌شوند و تصمیم می‌گیرند به اتکای نتایج تحقیقاتشان به جامعه هشدار دهند. اما به‌رغم آن‌که ممکن است تاحدی در برانگیختن احساسات عمومی موفق شوند، از این‌که سیاست‌مداران و صاحبان بنگاه‌های اقتصادی رفتار و تصمیمات خود را به نفع محیط‌زیست تغییر نمی‌دهند، شگفت‌زده می‌شوند. این دانشمندان توانایی نگریستن نظام‌مند به محرک‌های پشت تصمیمات سیاست‌مداران و صاحبان بنگاه‌های اقتصادی را ندارند. جامعه‌شناسان همچنین فهمیدند که یکی از موانع هم‌دلی با نگرانی‌های محیط‌زیستی به لحن تخصصی و پیچیدۀ ادعاها مربوط است.

 این دو مسیر را می‌توان در مسئلۀ تغییر اقلیم ملاحظه کرد. اقلیم‌شناسان و کنشگران محیط‌زیست از سویی تصویری آخرالزمانی از آینده را برای مردم ترسیم می‌کنند و از سوی دیگر به‌دنبال گنجاندن مباحث اقلیمی در کتاب‌های درسی دانش‌آموزان هستند تا مثلاً ۲۰ سال دیگر مدیرانی پرورش یابند که تغییر اقلیم را در تصمیمات خود در نظر بگیرند. جامعه‌شناسان محیط‌زیست دریافتند که این دو روش اگر به شکلی مستقل پیگیری شوند، در ایجاد تغییر دل‌خواه کنشگران محیط‌زیستی موفق نخواهند بود.

 محققان علوم اجتماعی به مطالعۀ روند طرح ادعاهای محیط‌زیستی می‌پردازند تا چرایی شکست‌ها و چگونگی موفقیت‌های آن‌ها را شناسایی کنند. آن‌ها بررسی می‌کنند که واعظان هر مسئلۀ محیط‌زیستی چه ویژگی‌هایی دارند؟ چه ادعاهایی را دربارۀ مسئله مطرح می‌کنند؟ و چگونه این کار را انجام می‌دهند؟ مقایسۀ این فرایند با سطح موفقیتی که در رفع مسئله حاصل شده است، نشان می‌دهد که هر ادعا و هر اقدام تا چه‌حد کارآمد بوده است؟ این مطالعات کمک می‌کنند که دریابیم یک دغدغۀ محیط‌زیستی چگونه باید مطرح شود تا جامعه آن را جدی بگیرد و برایش فکری کند؟ «جان هانیگان» استاد برجستۀ جامعه‌شناسی محیط‌زیست در دانشگاه تورنتو کانادا، در کتاب خود با عنوان «جامعه‌شناسی محیط‌زیست» دراین‌باره می‌گوید: «پیدایش یا افول موضوعات و مشکلات محیط‌زیست تابع اصول، ضوابط و معیارهای ثابت و غیراجتماعی نیست، بلکه شیوع آن‌ها به‌طور مستقیم به موفقیت ادعاهای گروهی از کنشگران اجتماعی، مانند دانشمندان، صنعتگران، سیاستمداران، کارکنان حقوقی، روزنامه‌نگاران و فعالان محیط‌زیستی گوناگون بستگی دارد.» 

  امتداد جامعه تا بکرترین نقاط زمین

 چند سال پیش در مصاحبه‌ای که با یکی از کارشناسان محیط‌زیست داشتم، نکتۀ جالبی مطرح شد. او گفت که همۀ مسائل و مشکلات محیط‌زیستی به‌خاطر رفتار انسان با محیط‌زیست پدید آمده است؛ اما کارشناسان محیط‌زیست از بخش انسانی مسائل شناخت اندکی دارند. به‌همین‌دلیل جامعه‌شناسی ضرورت پیدا می‌کند.

 بیایید به موضوع حیات‌وحش به‌عنوان یک مثال نگاه اندازیم: مگر نه اینکه کاهش جمعیت گوشت‌خواران بزرگ‌جثۀ ایران متأثر از کاهش جمعیت شکار آن‌هاست؟ زندگی علف‌خواران حیات‌وحش نیز به وضعیت پوشش ‌گیاهی بستگی دارد که بر اثر کاهش بارش‌های جوی و افزایش دما تضعیف شده است که تغییر اقلیم و گرمایش زمین مسبب آن است. امروز بر کسی پوشیده نیست که گرمایش زمین حاصل فعالیت‌های انسان صنعتی در ۲۰۰ سال اخیر است که انتشار ده‌ها میلیارد تن کربن‌دی‌اکسید در جو کرۀ زمین را در پی داشته است. پس تضعیف اکوسیستم بکرترین نقاط حیات‌وحش نیز حاصل فعالیت بشری است و اکنون مفهومی به‌نام جامعه، تا این نقاط نیز امتداد یافته است. پس بخشی از راه‌حل مشکلات این‌چنینی را هم باید در جامعه‌شناسی جست.