خانه های قدیمی کرمان

عباس مددی ماهانی
وقتی به محله های قدیمی وکوچه های تنگ و باریک شهرمان نگاه می کنیم، ساختمان های بزرگ و چند طبقه و نوساز، خانه های قدیمی و خشتی و بافت سنتی شهر را چون نگینی در برگرفته است. بعد از گشت و گذاری چند ساعته در این محله ها دیگر صدای کوبه درب های چوبی شنیده نمی شود. قدم به دالان خانه که می گذاریم عطر خوش نان گندم برخاسته از مطبخ خانه شامه ات را نمی نوازد. دیگر صدای دسته هاون سنگی به گوشمان چه نامأنوس است. صدای آسیاب دستی مادربزرگ، خشت های قدیمی،کاشی های رنگارنگ و حوض سنگی به خاطره ها سپرده شده اند و دست روزگار آن ها را به ویرانی و خرابی می کشاند. چه خوب می شد که باز صدای دلنشین خروس سحری را می شنیدیم. در این نوشتار کوشیده شده تا فضای خانه های قدیمی و بخش های مختلف آن را برای خوانندگان بازگو نماییم.
1- تالار: تالار یا صفّه فضایی نیمه باز است که فضای دیگر کنار آن ها مثل اتاق تشکیل دهنده کل بنا است که در قسمت شرقی حیاط قرار گرفته و پله هایی که پایین تالار قرار دارد که راه ورود به آن را مشخص می سازد.
2- ورودی: وقتی از درب خانه قدم به درون می گذاریم وارد «هشتی» می شویم که فاصله زیادی با حیاط دارد و ما بین هشتی و حیاط خانه دالانی نسبتاً کوتاه قرار دارد که فرد را به حیاط خانه رهنمون می سازد. در هرکدام از اضلاع این هشتی بنا بر عملکرد مورد نیاز عناصر مختلف مثل: سکو، راهروهای ورود به حیاط، راه بام و چاه خانه در نظر گرفته شده است.
3- حیاط: در این باغ کوچک ساکنان با کاشتن درختان و گل های زیبای مأنوس با طبیعت کرمان همراه با حوض کشیده، محیطی دلپذیر را به وجود می آوردند. با توجه به وسعت کار و طراحی خانه، حیاط ها به اندرونی و بیرونی تقسیم شده و حیاط و عناصر داخلی آن به دو صورت ساخته شده است. حیاط های مسطح که معمولاً در محور طولی آن حوض و به موازات آن دو یا چهار باغچه قرار گرفته است. حیاط ها با گودال باغچه:گودال باغچه همراه با درختان سرسبز به دلیل گود بودن آن، فضایی خنک را به وجود می آورده است و از طریق آن دسترسی به آب زیر گذر مسیر بوده است.
4- اتاق: اتاق ها با توجه به کاربردشان به عنوان اتاق خواب، نشیمن، پذیرایی و فصلی مورد استفاده قرار می گرفته است که در انواع دو دری، سردری، پنچ دری و اُرسی دار و کرسی خانه و گوشواره بوده اند.
کاربرد برخی از آن ها به اختصار می آید:
سه دری: اتاق کار، خواب، ناشتا به خصوص زمستان نشیمن
ارسی دار: سفره خانه، جماعت خانه بزرگان و سفره خانه
گوشواره: محل خانه، خلوت و کتابخانه
کرسی خانه: اتاقی است که در و پنجره به حیاط ندارد و متصل به اتاق زمستانی است.
از اتاق های یاد شده، اتاق های پاییز و زمستان نشین در جبهه غربی و شمالی و اتاق های تابستان نشین در جبهه نسار(پشت به آفتاب)بوده است.
نورگیری اتاق های حاشیه حیاط به وسیله در و پنجره و اتاق هایی که مشرف به حیاط نبوده اند به وسیله نورگیر انجام می گرفته است.
5- حوضخانه: در بخش بیرونی خانه و در کنار «چاه خانه» بوده است؛ اما در برخی از خانه ها در کنار تالار بوده است.
6- زیر زمین: مهم ترین فضای خانه در طول روزهای گرم و طاقت فرسای تابستان زیر زمین است. ارتباط زیر زمین با طبقه همکف به وسیله پلکان هایی از داخل حیاط انجام می گیرد.
7-پشت بام:که از آن در شب های تابستان استفاده می شده و به وسیله حصار بام از دید خانه های اطراف محافظت می شده است. در پشت بام بعضی از خانه ها اتاقکی کوچک به نام رختخواب دان ساخته می شده است.
8- فضاهای دیگر هر خانه دارای قسمت های دیگری چون حمام، توالت، مطبخ، چاه خانه ها، طویه، انبار کاه و علوفه و انبارهای متعدد برای نگهداری مواد غذایی و میوه بوده است. توالت در انتهای خانه و دور از محل مسکونی و اتاق ها بوده است.
از مطبخ برای پخت و پز انواع غذاها با هیزم و از تنور موجود در آن برای پخت نان استفاده می شده است. طویله علاوه بر نگهداری چهار پایان سواری و بارکش، برای نگهداری حیوانات اهلی و ماکیان استفاده و افراد خانه برای مایحتاج خود از گوشت لذیذ و طبیعی آنها استفاده می کرداند.
منابع و ماخذ؛
1-آشنایی با معماری مسکونی ایرانی، تألیف غلامحسین معماریان، 1357
2برداشت از بناهای تاریخی، امیر علی خلیلیان بروجنی، 1389
3-تاریخچه معماری ایران و کشورهای اسلامی، امیر اقبال حید پور،1382
4-ارسی پنجره های رو به نور، مهدی امرایی، 1383