حفر دو چاه در نزدیکی باغ ملی، فعالان میراث فرهنگی را درباره سرنوشت این بنا نگران کرده است

حفر چاه بیخ گوش باغ ملی

شهردار منطقه 12: حفر چاه باعث ضعف ساختمان و فرونشست زمین نمی‌شود.

سرپرست معاون میراث فرهنگی استان تهران: شهرداری در ابتدا ما را مطلع نکرده بود.

در نزدیکی باغ ملی چاه حفر کردند. چاهی که قرار است آب‌های سطحی ناشی از بارندگی را جمع آوری کند. فعالان میراث فرهنگی اما از حضور این چاه احساس نگرانی می‌کنند. آن‌ها گمان می‌کنند که این چاه که در حریم این بنا حفر شده است، باعث فرونشست زمین شود یا حتی باعث ضعف اسکلت بنا می‌شود. شهردار منطقه اما برای این اقدام توجیهی می‌آورد، توجیهی که میراث فرهنگی هم آن را رد نمی‌کند و آن را در حال حاضر ضروری‌ترین اقدام می‌خواند.

اردیبهشت سال 97، میدان مشق در منطقه 12 تهران دریاچه شد. آب تا پله‌های بنای فاخر متعلق به دوران قاجاریه بالا آمده بود. مشکل در آن دوره گرفتگی چاه‌های جذبی بود که برای دفع آب ایجاد شده بودند. علی اکبر نصرآبادی، مدیر وقت موزه پست همان سال به روزنامه اعتماد گفته بود که تعداد دریچه‌های آب رو در محوطه میدان مشق کم است و شبکه‌های خروجی آب هم به شکلی طراحی نشدند که توان خارج کردن آب را داشته باشند: « ضمن این‌که در ضلع جنوبی سر در باغ ملی دو دریچه خروجی برای آب تعبیه شده اما حفاظ این دریچه‌ها به سرقت رفته بودند و مدت‌ها پیش زباله در آن جمع شده بود و همین عامل باعث شده تا آبگرفتگی رخ دهد.» پیمان محسنی شهردار وقت منطقه 12 در گفت‌وگوی دیگری درباره این‌که چرا آبرو و چاه‌های بیشتری در منطقه حفر نمی‌شود، اعلام کرده بود که :«در محدوده‌ای مثل میدان مشق نمی‌توانیم، تعداد زیاد چاه حفر کنیم زیرا حفر چاه باعث ضعف ساختمان‌ها می‌شود و معبر را هم دچار ضعف می‌کند.»

روی حفر چاه مطالعه کرده بودیم

حالا دو سال و چند ماه بعد از اتفاقی که خواب میدان مشق را به کابوس بدل کرده بود، همان اقدامی انجام شد که در آن زمان عامل ضعف ساختمان عنوان می‌شد. در روزهای اخیر دو چاه در نزدیکی باغ ملی حفر کردند.

براساس گزارشی که در سایت میراث خبر آمده است، هر دو چاه حدود 11 متر عمق داشتند و چاه دوم با فاصله 5 متری از سر در باغ ملی احداث شده است. علی‌محمد سعادتی، شهردار منطقه 12 اما برای حفر این دو چاه را توجیه می‌کند و آن‌ها را کارشناسی شده می‌خواند، او به «پیام‌ما» «این چاه باعث ضعف و فرونشست نمی‌شود زیرا برای آن کار فنی انجام شده و مطالعاتی هم داشته است و عملا برای بارش‌های فصلی اضطراری مورد استفاده قرار می‌گیرد.» او می‌گوید سال گذشته هم بارش باران باعث شده بود تا قدری آب جمع شدگی در محوطه به وجود بیاید و شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی هم نمی‌توانست برای دفع آب کاملا پاسخگو باشد از همین رو این چاه‌ها حفر شد تا: «آب در محوطه جمع‌آوری نشود و به لایه‌های پایین‌تر منتقل شود و آسیبی به محوطه وارد نکند.»

چاه بهترین حالت ممکن نیست اما ضروریست

مرتضی ادیب‌زاده، سرپرست معاون میراث فرهنگی استان تهران به «پیام‌ما» می‌گوید که شاید این چاه بهترین حالت ممکن نباشد اما در حال حاضر ضروری است چون جمع شدن آب و هدایت نکردن آن به بیرون به پایه‌ها آسیب می‌رساند و از دریچه ناکش وارد راهروی حفاظت پیرامون جرس‌ها شود. اما می‌گوید شهرداری در مدت اخیر چاه‌های تازه را بدون اطلاع میراث فرهنگی میراث فرهنگی حفر کرده بود. همین دلیل هم بهانه‌ای شد تا آبان ماه پروژه متوقف شود و چگونگی حفر چاه از میراث‌فرهنگی استعلام شود: «بعد از آن اتفاق ما بازدید کردیم و ایرادی در ساختار و جانمایی آن ندیدند زیرا در نزدیکی دو چاه قدیمی ساخته شده است.

از میان آن دو چاه یکی به پایان رسیده و اتفاق بدی هم نیست اما باید میراث‌فرهنگی در جریان قرار داده می‌شد.» او با اشاره به چاه‌های جذبی که مداوم دچار گرفتگی می‌شدند، هم می‌گوید که چاه جذبی برای دفع آب‌های سطحی در محوطه وجود داشت اما به دلیل گرفتگی چاه‌های پیاده رو و عدم نظارت مستمر شهرداری معمولا آن‌ها به محفظه خوبی برای دفع آب نبودند: «آب در چاه‌های حفر شده در پایین به صورت تی شکل به طرفین هدایت می‌شوند و در عمق 15 متری دفع می‌شوند، اما این چاه‌ها هم نیازمند پایش مستمرند زیرا کوچکترین گرفتگی باعث جمع شدن آب می‌شود و آسیب می‌شود.» او همچنین معتقد است که در زمان مرمت و احیای بنا، دورتادور جرس‌ها کانال ناکش با عمقی بیش از دو نیم متر برای دفع رطوبت ایجاد شده است و رطوبتی از سمت دیواره‌ها نمی‌آید اما نیاز است: «در آینده چاره اندیشی شود تا تمام آب‌های سطحی وصل شود به شبکه فاضلاب شهری یعنی آب اضافه به بافت خاک در لایه‌های پایین وارد نشود.»

آب‌شستگی و آبگرفتگی دو آسیب مهم به بناهای تاریخی

جمع‌آوری آب‌های سطحی در بناهای تاریخی که از قضا در شهرهای نفوذ‌ناپذیر ساخته شدند اما یکی از نگرانی‌هایی است که همواره ذهن دوستداران میراث‌فرهنگی را به خود مشغول کرده است. اسکندر مختاری، مرمتگر و استاد دانشگاه معتقد است که جمع‌آوری آب‌های سطحی در هر بنای تاریخی به ویژگی‌های بنا وابسته است: «بعضی از بناها این ظرفیت را دارند که بتوان آب‌های سطحی را از آن‌ها دور کرد و بعضی این ظرفیت را ندارند.» او می‌گوید درباره ارگ بم یکی از گرفتاری‌های همیشگی همین مساله جمع‌آوری آب‌ها سطحی بود، او که زمانی سرپرست کاوش‌ها بود بعد از بارندگی حفر حدود 20 حلقه چاه را پیش‌بینی کرده بود: «تا وقتی که بارش رخ می‌دهد، آب در یک نقطه‌ای انبار نشود و به سمت چاه‌هایی که از قبل پیش بینی شده، بروند، ما چاه را در نقاط خط القعر قرار دادیم تا به سمت نقاط زیرین زمین منتقل شود.»

او می‌گوید که دو معضل در چند قدمی بناهای تاریخی قرار دارند، یکی آبشستگی و دیگری آبگرفتگی، برای آبشستگی باید عایق در نظر گرفت و برای آبگرفتگی هم امکانی برای دفع آب: «در بناهایی که محوطه باستانی دارند هم اغلب این مشکل جمع‌آوری آب وجود دارد، که باید شیب ایجاد شود و آب از محوطه به بیرون هدایت شود، اما به مرور زمان ممکن است این شیب‌ها بر اثر اقدامات عمرانی تخریب شده باشند و آب وارد بنا شود، که این مساله هم نیازمند مراقبت مداوم است.»

نزدیکی‌های میدان مشق و سردر باغ ملی حالا دو حلقه چاه حفر کردند.

به زعم مرمت کاران این بنا، چاه‌ها در همان مکانی حفر شدند که پیشتر هم برای حضورشان پیش‌بینی شده بود. مسئولان شهرداری و میراث فرهنگی ادعا می‌کنند که چاه‌ها کاربردیند و مشکلی برای بنا ایجاد نمی‌کنند. حرفی که شاید زمان شاهد خوبی برای اثبات با حتی نقض ادعایی باشد که بنای طراحی شده جعفر خان کاشانی را نشانه گرفته است.