یارانه سوخت؛ حمایت از تولید یا تشویق به مصرف بیشتر؟

معمای یارانه خاک‌ورزی





1 آذر 1405، 22:17

افزایش هزینه سوخت در کشاورزی، همواره یکی از دغدغه‌های مهم کشاورزان و سیاست‌گذاران بوده است. در نظام‌های کشاورزی متکی بر ماشین‌های سنگین، مصرف گازوئیل سهم قابل‌توجهی از هزینه‌های تولید را به خود اختصاص می‌دهد. به همین دلیل، دولت‌ها در بسیاری از کشورها برای حمایت از کشاورزان، یارانه‌هایی را به مصرف سوخت اختصاص می‌دهند. اما آیا هر نوع حمایت مالی از مصرف سوخت در کشاورزی، به نفع کشاورز، خاک و محیط‌زیست است؟ این پرسش محور بحثی است که در مقاله‌ای با عنوان «دلارهایی برای گازوئیل؛ معمای یارانه خاک‌ورزی» در نشریه تخصصی «No-Till Farmer» مطرح شده است. نویسنده مقاله به تناقضی در سیاست‌های حمایتی کشاورزی اشاره می‌کند؛ دولت‌ها از یک سو برای کاهش هزینه‌های تولید به مصرف سوخت یارانه می‌دهند و از سوی دیگر، بخشی از همین سوخت برای انجام عملیات مکانیکی غیرضروری و گاه مخرب خاک مصرف می‌شود.

در شرایطی که قیمت گازوئیل افزایش پیدا می‌کند، حمایت مالی دولت از کشاورزان در نگاه نخست اقدامی منطقی به نظر می‌رسد. کشاورزان برای برداشت محصولات، حمل‌ونقل و انجام عملیات مزرعه به سوخت نیاز دارند و افزایش قیمت انرژی می‌تواند سودآوری فعالیت‌های کشاورزی را کاهش دهد. بااین‌حال، باید میان مصرف ضروری سوخت و مصرف ناشی از عملیات غیرضروری تفاوت قائل شد.

برای مثال، کشاورزی که با تغییر روش مدیریت مزرعه و استفاده از روش طبیعت‌محور کشاورزی حفاظتی، چندین نوبت خاک‌ورزی را حذف می‌کند، به سوخت، تردد ماشین‌آلات و زمان کمتری نیاز دارد و هزینه استهلاک تجهیزات نیز برای او کاهش می‌یابد. در این شرایط، چگونه می‌توان با اصلاح نظام تولید، نیاز به مصرف سوخت را کاهش داد؟ آیا منطقی است برای انجام چندین نوبت عملیات خاک‌ورزی تهیه زمین، شامل شخم و دیسک، که ممکن است به ساختمان خاک آسیب برساند، یارانه پرداخت کنیم، درحالی‌که امکان تولید محصول با عملیات مکانیکی کمتر و حفاظت بهتر از خاک وجود دارد؟

خاک‌ورزی مکرر؛ هزینه‌ای فراتر از گازوئیل

خاک‌ورزی مکرر فقط به مصرف بیشتر سوخت نمی‌انجامد. این عملیات می‌تواند پیامدهای متعددی برای بوم‌سازگان خاک داشته باشد. برگرداندن خاک با گاوآهن و ادوات مشابه، دیسک‌زنی مکرر و خرد کردن بیش‌ازاندازه خاکدانه‌ها، ساختمان طبیعی خاک را تخریب می‌کند. در چنین شرایطی، پایداری خاکدانه‌ها کاهش می‌یابد، مواد آلی سریع‌تر در معرض تجزیه قرار می‌گیرند و سطح خاک در برابر فرسایش آبی و بادی آسیب‌پذیرتر می‌شود.

خاک‌ورزی نامناسب همچنین می‌تواند منافذ طبیعی خاک را تخریب کند، فعالیت جانداران خاکزی را کاهش دهد و زیستگاه موجودات مفیدی مانند کرم‌های خاکی را بر هم زند. خاک بوم‌سازگانی زنده و پویاست که فعالیت میلیون‌ها جاندار، چرخه عناصر غذایی، ذخیره آب و پایداری تولید به آن وابسته است. بنابراین، هزینه واقعی خاک‌ورزی را نمی‌توان فقط با مقدار گازوئیل مصرف‌شده محاسبه کرد. تخریب ساختمان خاک، کاهش ماده آلی، فرسایش و افت ظرفیت نگهداری آب نیز بخشی از هزینه‌هایی هستند که باید در ارزیابی اقتصادی این عملیات در نظر گرفته شوند.

راهکارهایی برای کاهش هزینه

کشاورزی حفاظتی با سه اصل کاهش برهم‌زدن مکانیکی خاک، حفظ پوشش گیاهی سطح خاک و تنوع زراعی، امکان کاهش عملیات خاک‌ورزی و مصرف سوخت را فراهم می‌کند. در این روش، با محدود کردن تردد ماشین‌آلات و حفظ بقایای گیاهی در سطح مزرعه، هم هزینه‌های تولید کاهش می‌یابد و هم فرسایش خاک و تخریب ساختمان آن محدود می‌شود. البته این روش زمانی محقق می‌شود که هر سه اصل به‌صورت هم‌زمان رعایت شوند.

مدیریت بقایای گیاهی نیز در این فرایند اهمیت دارد. توزیع نامناسب کاه و کلش در سطح مزرعه می‌تواند عملکرد ماشین‌های کاشت مستقیم و استقرار بذر را مختل کند. ازاین‌رو، تنظیم کمباین برای توزیع یکنواخت بقایا و استفاده از گیاهان پوششی متناسب با شرایط منطقه، از اقداماتی است که به حفظ پوشش خاک و بهبود شرایط زیستی آن کمک می‌کند.
آیا خاک‌ورزی نواری راه‌حل میانی است؟

در برخی شرایط، کشاورزان ممکن است آمادگی یا امکان گذار مستقیم از خاک‌ورزی متداول به بی‌خاک‌ورزی کامل را نداشته باشند. در چنین شرایطی، خاک‌ورزی نواری یا Strip-till می‌تواند یکی از گزینه‌های مدیریتی باشد. در این روش، فقط نوار باریکی از خاک در محل قرارگیری ردیف کشت برهم زده می‌شود و بخش عمده سطح مزرعه دست‌نخورده باقی می‌ماند. این روش در مقایسه با خاک‌ورزی گسترده می‌تواند مصرف سوخت و میزان برهم‌زدن خاک را کاهش دهد. البته باید توجه داشت که خاک‌ورزی نواری به‌خودی‌خود معادل کشاورزی حفاظتی نیست و ارزیابی آن باید با توجه به میزان اختلال مکانیکی خاک، پوشش سطحی و تنوع زراعی انجام شود.

یارانه‌ها باید به کدام سمت هدایت شوند؟

اینجاست که بحث از مدیریت مزرعه فراتر می‌رود و به سیاست‌گذاری کشاورزی می‌رسد. اگر دولت‌ها صرفاً به مصرف سوخت یارانه بدهند، ممکن است بدون آنکه قصد داشته باشند، استمرار نظام‌های تولیدی وابسته به خاک‌ورزی مکرر را تشویق کنند. در مقابل، اگر بخشی از منابع حمایتی به توسعه ماشین‌های کاشت مستقیم، مدیریت بقایای گیاهی، گیاهان پوششی و آموزش کشاورزی حفاظتی اختصاص یابد، حمایت مالی می‌تواند به ابزاری برای اصلاح نظام تولید تبدیل شود. سیاست حمایتی مطلوب باید به جای پاداش دادن به میزان مصرف سوخت، به کاهش نیاز به سوخت و حفاظت از منابع‌طبیعی پاداش بدهد.

درس‌هایی برای کشاورزی ایران

این موضوع برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. در بسیاری از مناطق کشور، خاک‌ها با چالش‌هایی مانند کاهش ماده آلی، فرسایش، تخریب ساختمان خاک، کمبود آب و افزایش هزینه نهاده‌های تولید روبه‌رو هستند. در استان گلستان نیز با وجود ظرفیت بالای تولید محصولات زراعی، حفاظت از خاک و مدیریت بقایای گیاهی باید به یکی از اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری کشاورزی تبدیل شود. ادامه وابستگی به گاوآهن برگردان‌دار، دیسک‌زنی مکرر و عملیات غیرضروری خاک‌ورزی، علاوه بر افزایش هزینه تولید، می‌تواند سرمایه طبیعی کشاورزی را نیز به مخاطره بیندازد.

تغییر جهت سیاست‌های حمایتی در چنین شرایطی مستلزم آن است که حمایت دولت به تأمین سوخت محدود نماند. بخشی از این حمایت می‌تواند به تأمین و توسعه ماشین‌های کاشت مستقیم متناسب با نوع خاک و بقایای گیاهی هر منطقه اختصاص یابد. در کنار آن، آموزش عملی کشاورزان، فراهم کردن امکان دسترسی به تجهیزات و پشتیبانی فنی برای مدیریت بقایای گیاهی و اجرای تناوب زراعی و کشت گیاهان پوششی ضروری است.

این تغییر رویکرد بدون شناخت وضعیت خاک و ارزیابی نتایج آن نیز ممکن نیست. پایش تغییرات ماده آلی، ساختمان خاک، نفوذپذیری آب و شاخص‌های زیستی می‌تواند مبنایی برای سنجش اثربخشی روش‌های حفاظتی باشد. بر همین اساس، می‌توان مشوق‌های مالی را به کشاورزانی اختصاص داد که با رعایت اصول کشاورزی حفاظتی، نتایج قابل‌اندازه‌گیری و پایداری در حفاظت از خاک به دست می‌آورند.

البته گذار به کشاورزی حفاظتی باید تدریجی، علمی و متناسب با شرایط هر منطقه باشد. کشاورز نباید بدون آموزش، ماشین مناسب، دسترسی به قطعات یدکی و پشتیبانی فنی، صرفاً به دلیل محدودیت سوخت مجبور به تغییر روش تولید شود.

خاک را قربانی یارانه نکنیم

گازوئیل یک نهاده مصرفی است؛ اما خاک سرمایه‌ای طبیعی است که شکل‌گیری آن هزاران سال زمان می‌برد. می‌توان سوخت بیشتری خرید، تراکتور بزرگ‌تری به کار گرفت و زمین را بارها شخم زد؛ اما بازسازی ساختمان خاک تخریب‌شده، جبران ماده آلی ازدست‌رفته و بازگرداندن تعادل زیستی آن به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. سیاست‌گذاران باید این واقعیت را بپذیرند که حمایت از کشاورزی الزاماً به معنای حمایت از تمام روش‌های رایج تولید نیست. یارانه باید به تولید پایدار کمک کند، نه اینکه هزینه تخریب منابع‌طبیعی را کاهش دهد و استمرار آن را توجیه کند.
کشاورزی آینده به دانش و خرد بیشتر، مدیریت هوشمندانه‌تر، حفاظت از پوشش خاک و احترام به حیات بوم‌سازگان خاک نیازمند است. بیایید به جای پرداخت یارانه برای سوزاندن گازوئیل در خاک‌ورزی‌های غیرضروری، برای زنده نگه داشتن خاک سرمایه‌گذاری کنیم. خاک را کمتر برهم بزنیم، بیشتر بپوشانیم و متنوع‌تر بکاریم؛ زیرا آینده تولید غذا از سلامت خاک آغاز می‌شود.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

جای نظارت هوشمند در معادن خالی است

هرمزگان در انتظار تحقق وعده بنزینی

بررسی روند آلودگی تهران در ده سال گذشته و تغییر سهم منابع آلاینده در سیاهه انتشار جدید

تهران در محاصره ذرات معلق

«پارک ملی بمو»؛ معامله بر سر زمین یا فرصتی برای ارتقای حفاظت؟

گزارش «پیام ما» از دیدگاه نسل جدید حفاظتگران درباره تکثیر و پرورش یک گونه مهاجم در ایران

ممنوعیت «تیلاپیا» یا مذاکره برای حفاظت؟

چرا «کتابخانه‌های عمومی سیار» هنوز اهمیت دارند؟

رگ حیات فرهنگی مناطق محروم

دورریز پوشاک به یکی از منابع کمتر دیده‌شده انتشار میکروپلاستیک تبدیل شده است

پایان لباس، آغاز آلودگی

بیش از ۶۶ درصد موارد آلودگی ثبت‌شده خاک در سال ۱۴۰۴ به کاربری‌های صنعتی نسبت داده شد

صنعت، متهم اصلی آلودگی خاک

یک تشکل محیط‌زیستی در خوزستان هشدار داد

تبدیل بحران رسوب سد دز به توجیه سدسازی جدید

شرکت آب منطقه‌ای یزد از طرح‌های دانشجویی حمایت می‌کند؛

فراخوان پژوهش‌های دانشگاهی برای مدیریت پایدار منابع آب یزد