بیش از ۶۶ درصد موارد آلودگی ثبت‌شده خاک در سال ۱۴۰۴ به کاربری‌های صنعتی نسبت داده شد

صنعت، متهم اصلی آلودگی خاک

تهران، آذربایجان غربی، مازندران و اصفهان بیشترین موارد آلودگی ناشی از پساب را ثبت کرده‌اند و خوزستان، هرمزگان و بوشهر کانون آلودگی‌های نفتی‌اند





1 آذر 1405، 22:11

| پیام ما | نتایج پایش سازمان حفاظت محیط‌زیست از وضعیت آلودگی خاک در سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد بیش از ۶۶ درصد موارد آلودگی ثبت‌شده به کاربری‌های صنعتی مربوط بوده است. این آمار در کنار پژوهش‌هایی قرار می‌گیرد که از وجود عناصر بالقوه سمی در خاک مناطق صنعتی مانند شازند، تبریز و نیشابور و احتمال بروز خطرهای اکولوژیک و بهداشتی خبر می‌دهند. در کنار این مطالعات، بررسی‌های دیگری در نقاط مختلف کشور، آثار نشت پساب صنعتی و شیرابه پسماندها بر آلودگی و سلامت خاک را نشان داده‌اند.

هم‌زمان با نزدیک شدن به روز جهانی خاک، «محسن شهریاری‌مقدم»، مدیرکل دفتر مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک سازمان حفاظت محیط‌زیست، اعلام کرد که ۳۶ درصد پایش‌های انجام‌شده در سال ۱۴۰۴ به ثبت تخلف آلودگی منجر شده است. به گفته او، کاربری‌های صنعتی با سهم بیش از ۶۶ درصد، بیشترین موارد آلودگی ثبت‌شده را به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن، کاربری‌های خدماتی، کشاورزی و منابع‌طبیعی هرکدام سهمی در حدود ۱۰ درصد داشته‌اند.

بر اساس همین آمار، پساب غیراستاندارد، آلودگی‌های نفتی و پسماند در مجموع بیش از ۹۰ درصد عوامل شناسایی‌شده آلودگی خاک را تشکیل می‌دهند. در تفکیک استانی هم تهران، آذربایجان غربی، مازندران و اصفهان در گروه استان‌های دارای آلودگی بیشتر ناشی از پساب قرار گرفته‌اند؛ آلودگی نفتی بیشتر در خوزستان، هرمزگان و بوشهر متمرکز بوده و تهران و مازندران سهم برجسته‌تری در آلودگی ناشی از پسماند داشته‌اند. شهریاری‌مقدم همچنین گفته است اشخاص حقوقی با حدود ۷۶ درصد، سهم بیشتری از موارد ثبت‌شده آلودگی را نسبت به اشخاص حقیقی دارند.

رد فعالیت‌های صنعتی در خاک خوزستان

خوزستان، علاوه بر آنکه در پایش سازمان حفاظت محیط‌زیست در شمار استان‌های دارای بیشترین موارد ثبت‌شده آلودگی نفتی قرار دارد، در چند پژوهش علمی هم از نظر اثر فعالیت‌های صنعتی بر خاک بررسی شده است. در مطالعه‌ای که سال ۲۰۲۴ در مجله «پایش و ارزیابی محیط‌زیست» (Environmental Monitoring and Assessment) منتشر شد، پژوهشگران منشأ آلودگی خاک به ترکیبات نفتی را در چهار مرکز عملیاتی «میدان نفتی اهواز»، شامل واحد بهره‌برداری نفت، واحد نمک‌زدایی، دکل حفاری و مرکز پمپاژ نفت، بررسی کردند.

نتایج این پژوهش نشان داد فعالیت‌های نفتی منشأ حدود ۵۱٫۵ درصد از ترکیبات هیدروکربنی آروماتیک چندحلقه‌ای اندازه‌گیری‌شده در نمونه‌های خاک بوده‌اند. بیشترین غلظت این ترکیبات در محدوده مرکز پمپاژ نفت ثبت شد. همچنین ارزیابی شاخص‌های خطر اکولوژیک نشان داد، به‌جز فلورانتن، سایر ترکیبات بررسی‌شده در محدوده واحد بهره‌برداری نفت از سطح اثر متوسط فراتر رفته و در طبقه خطر بالا قرار گرفته‌اند.

پژوهشی دیگر که در سال ۱۳۹۵ در «دانشگاه شهید چمران اهواز» انجام شده، با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و طیف‌سنجی میدانی به شناسایی آلودگی‌های نفتی در استان خوزستان پرداخته است. پژوهشگران در این مطالعه، با تلفیق تصاویر چندطیفی و حرارتی ماهواره «لندست ۸» و تصاویر فراطیفی «هایپریون»، مناطق دارای نشانه‌های آلودگی نفتی را شناسایی و سپس بخشی از نتایج را با بازدید میدانی و برداشت نمونه خاک بررسی کردند. بر اساس نقشه تهیه‌شده در این پژوهش، مراتع با پوشش گیاهی متوسط، با حدود هزار و ۸۹۱ هکتار، بیشترین سطح شناسایی‌شده آلودگی نفتی را در میان کاربری‌های بررسی‌شده داشتند.

در پژوهشی دیگر که سال ۲۰۲۶ در مجله «علوم آب و خاک» (Journal of Water and Soil Science) منتشر شده، منشأ فلزات سنگین در خاک‌های اطراف «شرکت فولاد خوزستان» در اهواز بررسی شده است. پژوهشگران با نمونه‌برداری از ۵۰ نقطه در محدوده کارخانه و یک منطقه شاهد، پنج منشأ اصلی فلزات را شناسایی کردند. بر اساس مدل‌های به‌کاررفته، صنعت فولاد حدود ۲۳ تا ۲۴ درصد از سهم منابع انتشار فلزات سنگین در خاک را به خود اختصاص داده است. نویسندگان همچنین از سطح بالای آلودگی خاک به فلزات سنگین در اطراف این مجموعه صنعتی خبر داده‌اند.

در مقابل، شرکت‌های نفتی از برنامه‌هایی برای پاک‌سازی خاک‌های آلوده و مدیریت پساب در مناطق عملیاتی خود خبر می‌دهند. از آغاز طرح‌های زیست‌پالایی و پاک‌سازی خاک در برخی مناطق نفتی تا توسعه زیرساخت‌های مدیریت پساب، این شرکت‌ها اقداماتی را برای کاهش آلودگی اعلام کرده‌اند، اما میزان پیشرفت و اثربخشی این برنامه‌ها هنوز روشن نیست.

خطر سرطان‌زایی آرسنیک و نیکل در خاک تبریز

آلودگی فلزات سنگین در خاک‌های شهری، به‌ویژه در مناطق صنعتی، خطرات قابل‌توجهی برای محیط‌زیست و سلامت انسان به همراه دارد. در پژوهشی که سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله بین‌المللی «پدوسفر» (Pedosphere) منتشر شد، ۴۸ نمونه خاک سطحی از محدوده صنعتی تبریز و کاربری‌های کشاورزی، مسکونی و حاشیه جاده بررسی شده است. پژوهشگران هفت عنصر آرسنیک، کادمیوم، کروم، مس، نیکل، سرب و روی را اندازه‌گیری کرده‌اند.

بر اساس نتایج، مجموع غلظت عناصر بررسی‌شده در نمونه‌ها بین ۱۱۴٫۵۲ تا ۳۵۳٫۱۵ میلی‌گرم در کیلوگرم متغیر بوده و میانگین آن ۲۲۰٫۱۱ میلی‌گرم در کیلوگرم گزارش شده است. روی و نیکل بیشترین غلظت کل را داشته‌اند، ولی از نظر خطر ناشی از قابلیت دسترسی زیستی، نیکل و آرسنیک اهمیت بیشتری نشان داده‌اند.
یکی از یافته‌های قابل‌توجه این پژوهش، بالاتر بودن برآورد خطر سرطان‌زایی ناشی از مواجهه با فلزات سنگین در کودکان نسبت به بزرگسالان است. پژوهشگران گزارش کرده‌اند که میانگین خطر سرطان‌زایی منتسب به آرسنیک و نیکل از آستانه قابل‌قبول یک در میلیون، که در ارزیابی این مطالعه مبنا قرار گرفته، فراتر رفته است. این یافته پژوهش، اهمیت توجه به مواجهه کودکان با خاک آلوده در مناطق صنعتی و ضرورت کنترل منابع انتشار فلزات سنگین را برجسته می‌کند.

تهدید شهرک صنعتی شازند برای کودکان

در پژوهشی که سال ۲۰۲۴ در مجله بین‌المللی «ارزیابی خطرهای انسانی و بوم‌شناختی» (Human and Ecological Risk Assessment) منتشر شد، آلودگی خاک و خطرات ناشی از عناصر بالقوه سمی در محدوده «شهرک صنعتی شازند» بررسی شد. پژوهشگران در این مطالعه ۱۹۰ نمونه خاک سطحی جمع‌آوری و غلظت عناصر سرب، کادمیوم، نیکل، روی، آرسنیک و مس را اندازه‌گیری کردند. نتایج نشان داد میانگین غلظت سرب، کادمیوم، نیکل، روی و آرسنیک از مقادیر زمینه‌ای بیشتر است.

در ارزیابی خطر سلامت، شاخص خطر ناشی از مواجهه با این عناصر برای بروز عوارضی غیرسرطانی در کودکان ۷٫۹۵ و در بزرگسالان ۰٫۷۲ برآورد شد. این شاخص که برآوردی از خطر بالقوه ناشی از مواجهه با آلاینده‌هاست، برای کودکان از حد آستانه یک فراتر رفته، اما برای بزرگسالان پایین‌تر از این حد بوده است. همچنین خطر کل سرطان‌زایی برای کودکان ۲٫۶۹ در ده‌هزار و برای بزرگسالان ۸٫۴۶ در صدهزار برآورد شد. خطر سرطان‌زایی کودکان از آستانه قابل‌قبول مورد استفاده پژوهشگران، یعنی یک مورد در ده‌هزار، فراتر رفته، اما برای بزرگسالان پایین‌تر از این حد بوده است. در این مطالعه، آرسنیک مهم‌ترین عنصر از نظر خطر سلامت شناخته شد و پس از آن کادمیوم و نیکل قرار گرفتند. پژوهشگران همچنین سهم منابع صنعتی، کشاورزی، حمل‌ونقل و عوامل طبیعی را در آلودگی منطقه بررسی کردند و سهم فعالیت‌های صنعتی را حدود ۲۹ درصد برآورد کردند.

نیکل در شهرک‌های صنعتی نیشابور

رشد صنایع در نیشابور، به‌تدریج ترکیب شیمیایی خاک‌های پیرامون این شهر را تغییر داده است، اما هنوز درباره پیامدهای این تغییرات برای سلامت انسان اطلاعات کافی وجود ندارد. «ارزیابی و مدیریت یکپارچه خطرات بهداشتی ناشی از آلودگی فلزات سنگین در شهرک‌های صنعتی نیشابور، ایران» عنوان پژوهشی است که سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله «ژئوشیمی محیط‌زیست و سلامت» (Environmental Geochemistry and Health) منتشر شده و غلظت و پراکنش فلزات سنگین را در اطراف چهار شهرک صنعتی نیشابور بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد غلظت نیکل از مقدار راهنمای مورد استفاده پژوهشگران بیشتر بوده و غلظت کروم هم به آستانه توصیه‌شده نزدیک شده است.

پراکنش این عناصر در نقاط مختلف یکنواخت نبوده است. به گفته پژوهشگران، هم ویژگی‌های زمین‌شناختی منطقه و هم انتشار آلاینده‌ها از صنایع اطراف می‌توانند در شکل‌گیری این الگو نقش داشته باشند. ارزیابی خطر سلامت هم نشان داده است که خطر بروز عوارض غیرسرطان‌زا برای بزرگسالان و کودکان در محدوده ایمن قرار دارد. بااین‌حال، خطر سرطان‌زایی ناشی از مواجهه با نیکل، با فرض ورود این عنصر از مسیر بلع، در دو شهرک صنعتی «عطار» و «میان‌جلگه» از معیار مورد استفاده «آژانس حفاظت محیط‌زیست آمریکا» فراتر رفته است. این یافته بر ضرورت بررسی دقیق‌تر میزان تماس مردم با خاک آلوده و کنترل منابع انتشار آلاینده‌ها تأکید دارد.

سرب در خاک و هوای سلفچگان

انتشار آلاینده‌ها در مناطق صنعتی، به‌ویژه در محیط‌های نیمه‌خشک، چالش‌هایی جدی برای کیفیت هوا و سلامت خاک ایجاد می‌کند. در تازه‌ترین نمونه از پژوهش‌های مورد بررسی، مطالعه‌ای که چهارم نوامبر ۲۰۲۶ در مجله «گزارش‌های علمی» (Scientific Report) منتشر شد، پراکندگی سرب در هوا و خاک «منطقه ویژه اقتصادی سلفچگان» را بررسی می‌کند. پژوهشگران با استقرار ۵۶ ایستگاه نمونه‌برداری و استفاده از مدل‌سازی مکانی، غلظت سرب در هوای محیط و خاک سطحی را ارزیابی کرده‌اند.

میانگین سرب اندازه‌گیری‌شده در هوا ۱۲٫۸۸ میکروگرم در مترمکعب و در خاک ۳٫۰۵ میلی‌گرم در کیلوگرم گزارش شده است. نقشه‌های تهیه‌شده از نتایج نمونه‌برداری، تفاوت مکانی قابل‌توجهی را در غلظت سرب و چند کانون آلودگی صنعتی نشان می‌دهند. پژوهشگران این تفاوت را به شدت باد در منطقه نسبت داده‌اند؛ باد ذرات گردوغباری را که پیش‌تر روی سطح زمین نشسته‌اند، دوباره به هوا بلند می‌کند و مانع از انباشت سرب در خاک سطحی می‌شود. ارزیابی خطر غیرسرطان‌زا در این مطالعه کمتر از آستانه یک بوده، اما کودکان در مقایسه با بزرگسالان آسیب‌پذیری بیشتری نشان داده‌اند.

این یافته نشان می‌دهد ارزیابی آلودگی مناطق صنعتی بادخیز، به بررسی هم‌زمان خاک و هوا نیاز دارد؛ چراکه آلاینده‌های انباشته‌شده در خاک ممکن است دوباره وارد هوا شوند و از این مسیر افراد را در معرض مواجهه قرار دهند.

فاضلاب خام، خاک زابل را آلوده می‌کند

فاضلاب یکی از مسیرهای ورود آلاینده‌ها به خاک است. در پژوهشی که سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله «چالش‌های محیط‌زیستی» (Environmental Challenges) منتشر شد، اثر آبیاری با فاضلاب تصفیه‌نشده بر کیفیت خاک، آب زیرزمینی و محصولات کشاورزی در دشت زابل بررسی شده است. پژوهشگران با مقایسه مزارع آبیاری‌شده با فاضلاب و مزارعی که از منابع متعارف آب استفاده می‌کردند، افزایش غلظت عناصر سرب، کادمیوم، کروم و نیکل را در خاک مزارع گروه نخست ثبت کردند. برای نمونه، میانگین غلظت سرب در خاک سطحی این مزارع ۵۱٫۸ میلی‌گرم در کیلوگرم بود؛ درحالی‌که این مقدار در مزارع شاهد ۱۸٫۲ میلی‌گرم در کیلوگرم گزارش شد. غلظت کادمیوم نیز در خاک مزارع فاضلابی بیش از دو برابر مزارع شاهد بود.

بررسی‌ها همچنین افزایش شوری خاک و غلظت برخی آلاینده‌ها در گندم برداشت‌شده از این مزارع را نشان داد. با اینکه بیشتر غلظت‌های اندازه‌گیری‌شده در گندم هنوز در محدوده راهنماهای بین‌المللی قرار داشت، پژوهشگران نزدیک‌شدن برخی مقادیر به آستانه‌های مجاز را نشانه افزایش فشار آلودگی دانستند. آن‌ها همچنین از افزایش نیترات و برخی عناصر در آب زیرزمینی اطراف مزارع خبر دادند.

اثر پسماند و شیرابه‌ها بر خاک

پسماندهای شهری و ساختمانی هم می‌توانند از راه انباشت مستقیم یا تولید شیرابه، خاک اطراف محل‌های دفن را آلوده کنند. در پژوهشی که سال ۲۰۲۳ در مجله «نانوفناوری، پایش و مدیریت محیط‌زیست» (Environmental Nanotechnology, Monitoring & Management) منتشر شد، آلودگی خاک محل دفن پسماندهای ساختمانی و تخریبی در شیراز با بررسی ۴۲۰ نمونه ارزیابی شد. نتایج نشان داد کادمیوم مهم‌ترین عنصر آلاینده در نمونه‌ها بوده و ۹۲٫۷ درصد نمونه‌ها از نظر این عنصر غنی‌شدگی قابل‌توجهی داشته‌اند. همچنین ارزیابی خطر بوم‌شناختی، ۸۴٫۱۶ درصد نمونه‌های بررسی‌شده را در طبقه خطر بالا قرار داد؛ کادمیوم و سرب مهم‌ترین عوامل این خطر بودند.

اثر پسماند بر خاک تنها به افزایش غلظت عناصر آلاینده محدود نمی‌شود. پژوهشی که سال ۲۰۲۳ در مجله «Science of the Total Environment» منتشر شد، اثر شیرابه محل دفن پسماندهای شهری را بر سلامت خاک جنگل‌های هیرکانی در نزدیکی چالوس بررسی کرد. پژوهشگران با مقایسه نمونه‌های خاک منطقه آلوده و یک جنگل حفاظت‌شده مجاور، در دو مقطع زمانی ۲۰۱۲ و ۲۰۲۲، افزایش سرب و کادمیوم در خاک منطقه آلوده و کاهش پایداری خاک‌دانه‌ها، مواد مغذی، فعالیت میکروبی و آنزیمی و جمعیت جانداران خاکزی را گزارش کردند. این نتایج نشان داد شیرابه می‌تواند عملکرد زیستی خاک را هم مختل کند.

مرور پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نشان می‌دهد محل‌های دفن پسماند در نقاط مختلف کشور از کانون‌های بالقوه آلودگی خاک به فلزات سنگین هستند. در یک مرور نظام‌مند که سال ۲۰۲۴ در «فصلنامه مهندسی بهداشت محیط ابن‌سینا» (Avicenna Journal of Environmental Health Engineering) منتشر شد، ۲۱ پژوهش درباره آلودگی خاک محل‌های دفن پسماند در ایران بررسی شده است. پژوهشگران از میان ۲۰۶ مقاله اولیه، این مطالعات را بر اساس معیارهای مشخص انتخاب کردند و نتایج آن‌ها را درباره غلظت سرب، آرسنیک، کروم، کادمیوم، روی، کبالت و نیکل در خاک محل‌های دفن پسماند مرور کردند.

نتایج این مرور نشان داد غلظت یک یا چند مورد از این عناصر در برخی نمونه‌های خاک، از استانداردهای ملی و بین‌المللی فراتر رفته است. پژوهشگران، شیرابه حاصل از تجزیه و انباشت پسماندها را یکی از مسیرهای انتقال آلاینده‌ها به خاک معرفی کرده‌اند. به گفته آن‌ها، میزان آلودگی به عواملی مانند ترکیب پسماند، وجود مواد خطرناک، حجم و نحوه حرکت شیرابه، قدمت و طراحی محل دفن، ویژگی‌های خاک و شرایط بهره‌برداری بستگی دارد. این مرور نظام‌مند همچنین بر ضرورت کاهش تولید پسماندهای خطرناک، بازیافت پسماندهای حاوی فلزات سنگین، نصب سامانه‌های جلوگیری از نشت شیرابه و پایش مستمر محل‌های دفن تأکید می‌کند.

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

جای نظارت هوشمند در معادن خالی است

بررسی روند آلودگی تهران در ده سال گذشته و تغییر سهم منابع آلاینده در سیاهه انتشار جدید

تهران در محاصره ذرات معلق

«پارک ملی بمو»؛ معامله بر سر زمین یا فرصتی برای ارتقای حفاظت؟

گزارش «پیام ما» از دیدگاه نسل جدید حفاظتگران درباره تکثیر و پرورش یک گونه مهاجم در ایران

ممنوعیت «تیلاپیا» یا مذاکره برای حفاظت؟

دورریز پوشاک به یکی از منابع کمتر دیده‌شده انتشار میکروپلاستیک تبدیل شده است

پایان لباس، آغاز آلودگی

یارانه سوخت؛ حمایت از تولید یا تشویق به مصرف بیشتر؟

معمای یارانه خاک‌ورزی

یک تشکل محیط‌زیستی در خوزستان هشدار داد

تبدیل بحران رسوب سد دز به توجیه سدسازی جدید

شرکت آب منطقه‌ای یزد از طرح‌های دانشجویی حمایت می‌کند؛

فراخوان پژوهش‌های دانشگاهی برای مدیریت پایدار منابع آب یزد

در کارگاه آموزشی مدیریت بحران استان قزوین تأکید شد؛

ضرورت تقویت اقدامات پیشگیرانه و آمادگی روستاها در برابر مخاطرات سیلاب

در راستای صیانت از اکوسیستم آبی و حیات‌وحش منطقه؛

تورهای صیادی غیرمجاز در تالاب شهید شاهچراغی دامغان جمع‌آوری شد