جای نظارت هوشمند در معادن خالی است





1 آذر 1405، 23:01

در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۹، سد باطله معدن «برومادینیو» در برزیل فروریخت و حدود ۲۷۰ نفر جان خود را از دست دادند. این حادثه یکی از تلخ‌ترین فجایع معدنی جهان بود. حادثه ۳۱ شهریور ۱۴۰۳ معدن زغال‌سنگ در طبس نیز که از فجایع تلخ معدنی ایران بود، بار دیگر نشان داد که هزینه بی‌توجهی به ایمنی و محیط‌زیست می‌تواند از محدوده یک معدن فراتر برود و زندگی انسان‌ها، منابع‌طبیعی و آینده یک منطقه را تحت‌تأثیر قرار دهد.

امروز فناوری‌هایی وجود دارد که کارشناسان محیط‌زیست می‌توانند با استفاده از آن‌ها، تغییرات زمین، وضعیت پوشش گیاهی، کیفیت آب، میزان گردوغبار و برخی نشانه‌های خطر را بررسی کنند؛ فناوری‌هایی مانند حسگرها، تصاویر ماهواره‌ای و الگوریتم‌های هوش مصنوعی. حال پرسش اصلی این است که چرا با وجود چنین ظرفیت‌هایی، نظارت محیط‌زیستی ما بر معادن همچنان تا این اندازه به بازدیدهای دوره‌ای و گزارش‌های انسانی وابسته است؟

معادن بخش مهمی از اقتصاد کشور ما هستند و نمی‌توان توسعه صنعتی و معدنی را نادیده گرفت. بااین‌حال، توسعه معادن زمانی قابل دفاع است که هزینه‌های آن بر منابع آب، خاک، هوا و زندگی جوامع محلی نیز کمتر دیده شود. در مناطق کم‌آب، برداشت آب برای فعالیت‌های معدنی می‌تواند به یکی از عوامل تشدید فشار بر منابع زیرزمینی تبدیل شود. گردوغبار، تغییر کاربری زمین، تخریب زیستگاه‌ها و مدیریت نامناسب پسماند نیز از مسائلی هستند که آثارشان ممکن است مدت‌ها پس از پایان فعالیت معادن باقی بماند.

بخشی از مسئله و مشکلات محیط‌زیستی به ساختار نظارت بازمی‌گردد؛ ساختاری که در آن ممکن است فاصله زیادی میان زمان وقوع تغییر، شناسایی آن و رسیدگی وجود داشته باشد. وقتی اطلاعات در فاصله بازدیدها ثبت نمی‌شود یا بخش مهمی از آن به گزارش خود بهره‌برداران معادن وابسته است، امکان بررسی دقیق روند تغییرات محدود می‌شود. در چنین شرایطی، نظارت ممکن است به‌جای پیشگیری، به واکنش پس از وقوع خسارت تبدیل شود.
به‌طور مثال، طبق گزارش خبرگزاری مهر در ۹ آبان ۱۴۰۵، اداره حفاظت محیط‌زیست رباط‌کریم در گشت شبانه خود، یک معدن شن‌وماسه را که خارج از ساعات مجاز کار می‌کرد، شناسایی کرد و با اخطار شفاهی، فعالیت آن را متوقف کرد. تا اینجا، خبر از اقدامی درست حکایت دارد، ولی سؤالی که در ذهن کنشگران مطرح می‌شود، این است: تخلف فقط وقتی دیده می‌شود که گشت در همان ساعات شب، در همان نقطه حضور داشته باشد؟

آیا در معادن بزرگ ما، در دل طبیعت و در دل رشته‌کوه‌ها، گشت مستمر وجود دارد؟ آیا داده‌های یک نیروی انسانی بومی که برای گشت به کار گرفته می‌شود، قابل اتکاست؟

هوش مصنوعی می‌تواند این معادله را تغییر دهد؛ البته نه با نصب چند نرم‌افزار و اضافه کردن عنوان هوشمند به سامانه‌های موجود. پیشنهاد مشخص، ایجاد یک سامانه ملی هوشمند پایش محیط‌زیست معادن و اتصال مستقیم واحدهای معدنی به «سازمان حفاظت محیط‌زیست» است.
در این طرح، معادن براساس نوع فعالیت و خطرات محیط‌زیستی خود به حسگرهای اندازه‌گیری مجهز می‌شوند. میزان برداشت و مصرف آب، کیفیت پساب، گردوغبار، آلاینده‌های هوا، وضعیت سدهای باطله و… به‌صورت مستمر ثبت می‌شوند. تصاویر ماهواره‌ای نیز برای بررسی تغییرات پوشش گیاهی، گسترش محدوده استخراج، تغییرات زمین و آسیب به زیستگاه‌های اطراف به کار گرفته می‌شوند.

این اطلاعات به‌صورت مستقیم به سامانه مرکزی سازمان حفاظت محیط‌زیست منتقل می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که ثبت داده‌ها صرفاً وابسته به گزارش‌های دستی معدن نباشد.

حال هوش مصنوعی می‌تواند اطلاعات روزانه را با سوابق، حدود مجاز و الگوهای طبیعی منطقه مقایسه کند و در صورت مشاهده تغییر غیرعادی، هشدار صادر کند. این هشدار باید هم‌زمان در اختیار کارشناسان محیط‌زیست شهرستان، استان و مرکز قرار گیرد تا امکان پیگیری مستقل وجود داشته باشد.
هر هشدار باید به یک فرایند مشخص منتهی شود؛ از بررسی اولیه و نمونه‌برداری گرفته تا ثبت نتیجه، صدور اخطار، الزام به اصلاح در بازه زمانی مشخص و در صورت لزوم، اعمال قانون. کارشناس و واحد رسیدگی باید مشخص باشند. زمان اقدام و نتیجه نیز باید مشخص باشد. اگر هشدارها ثبت شوند، اما هیچ‌کس مسئول پیگیری آن‌ها نباشد، سامانه هوشمند هم به یک نمایش دیجیتال تبدیل می‌شود که حکم بایگانی داده‌ها و نمودارها را دارد. لازمه و پیش‌نیاز سامانه هوشمند، مدیرانی هوشمند است؛ مدیرانی که علم معدن را بدانند، دغدغه محیط‌زیست را درک کنند و در برابر علم روز گارد دفاعی نگیرند.

تجربه شرکت دولتی مس شیلی، «کودلکو»، نمونه‌ای از این رویکرد است. این شرکت در فوریه ۲۰۲۶ نتایج یک پروژه آزمایشی را که با همکاری شرکت فناوری «لمو» (Lemu) اجرا کرده بود، منتشر کرد. این پروژه با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، هوش مصنوعی و تحلیل علمی، وضعیت تنوع زیستی و تغییرات زیست‌بوم را در مناطق مرتبط با فعالیت‌های معدنی بررسی کرد. پایش در دو منطقه، شامل ذخیره‌گاه طبیعی «Roblería del Cobre de Loncha» به وسعت ۵٬۸۷۰ هکتار و تالاب «Campiche» به وسعت ۵۱۵ هکتار، انجام شد. در این پروژه بیش از ۶۵ گونه شناسایی شد. رشد بلندمدت تراکم گیاهی و افزایش ذخیره کربن بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۳ نیز بررسی شد. حال مدیران این شرکت با این داده‌ها و نقشه‌ها می‌دانند کجا بیشتر به مراقبت نیاز دارد.

ایران نیز می‌تواند اجرای چنین طرحی را از چند معدن بزرگ آغاز کند. اجرای چنین سامانه‌ای الزاماً نباید در انتظار تأمین بودجه دولتی بماند. می‌توان هزینه راه‌اندازی اولیه، نصب حسگرها و توسعه زیرساخت پایش را از محل مسئولیت اجتماعی شرکت‌های معدنی تأمین کرد. به‌جای صرف منابع این حوزه در پروژه‌های پراکنده و کوتاه‌مدت، شرکت‌های بزرگ معدنی کشور می‌توانند در ایجاد یک زیرساخت مشترک سرمایه‌گذاری کنند؛ زیرساختی که منفعت آن به کل منطقه و حتی سایر معادن برسد. البته نظارت باید مستقل باقی بماند و پرداخت هزینه این طرح نیز نباید جایگزین مسئولیت‌های قانونی معدن شود. اگر مسئولیت اجتماعی قرار است معنایی فراتر از اقدامات تبلیغاتی و کنونی خود داشته باشد، مشارکت در ایجاد این سامانه که امکان حفاظت مستمر از آب، خاک و زیست‌بوم منطقه را فراهم می‌کند، می‌تواند یکی از مصادیق واقعی آن باشد.

ما امروز بیش از گذشته ابزار دیدن داریم؛ تصاویر، داده‌ها، حسگرها و الگوریتم‌هایی که می‌توانند نشانه‌های آسیب را آشکار کنند. آنچه هنوز کمبود آن احساس می‌شود، پیوند میان دیدن، تصمیم گرفتن و اقدام کردن مدیران است.

شاید روزی برسد که مسئله اصلی دیگر این نباشد که چه چیزی را می‌توان پیش از وقوع تشخیص داد؛ مسئله این باشد که پس از تشخیص، چه مدیری باید پاسخ‌گوی اقدام نکردن باشد؟

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مطالب مرتبط

هرمزگان در انتظار تحقق وعده بنزینی

بررسی روند آلودگی تهران در ده سال گذشته و تغییر سهم منابع آلاینده در سیاهه انتشار جدید

تهران در محاصره ذرات معلق

«پارک ملی بمو»؛ معامله بر سر زمین یا فرصتی برای ارتقای حفاظت؟

گزارش «پیام ما» از دیدگاه نسل جدید حفاظتگران درباره تکثیر و پرورش یک گونه مهاجم در ایران

ممنوعیت «تیلاپیا» یا مذاکره برای حفاظت؟

چرا «کتابخانه‌های عمومی سیار» هنوز اهمیت دارند؟

رگ حیات فرهنگی مناطق محروم

دورریز پوشاک به یکی از منابع کمتر دیده‌شده انتشار میکروپلاستیک تبدیل شده است

پایان لباس، آغاز آلودگی

یارانه سوخت؛ حمایت از تولید یا تشویق به مصرف بیشتر؟

معمای یارانه خاک‌ورزی

بیش از ۶۶ درصد موارد آلودگی ثبت‌شده خاک در سال ۱۴۰۴ به کاربری‌های صنعتی نسبت داده شد

صنعت، متهم اصلی آلودگی خاک

یک تشکل محیط‌زیستی در خوزستان هشدار داد

تبدیل بحران رسوب سد دز به توجیه سدسازی جدید

شرکت آب منطقه‌ای یزد از طرح‌های دانشجویی حمایت می‌کند؛

فراخوان پژوهش‌های دانشگاهی برای مدیریت پایدار منابع آب یزد