نتایج آمارگیری از ویژگی‌های محیط‌زیستی خانوارهای شهری در سال 1404 به‌تازگی منتشر شد. براساس این آمار تعداد خانوارهای شهری کشور 22.56 میلیون بوده که نسبت به سال 1395 با تعداد 18.12 میلیون خانوار، 2.5 درصد رشد سالانه داشته است. همچنان که تعداد خانوارهای شهری بیشتر شده، میزان مصرف ظروف یک‌بارمصرف پلاستیکی هم افزایش پیدا کرده است. آمارها نشان می‌دهد که بیش از 9 میلیون خانوار شهری، به‌طور متوسط در هر ماه از حداقل یکی از وسایل یک‌بارمصرف پلاستیکی استفاده کرده است. آن‌ها به‌طور متوسط 15.6 میلیون کارد، قاشق و چنگال، 66.3 میلیون لیوان، 15 میلیون بشقاب، کاسه یا دیس، 82.2 میلیون متر سفره یک‌بارمصرف و 26.7 میلیون دستکش پلاستیکی مصرف کردند.

بخش دیگری از این گزارش به میزان استفاده از کیسه‌های پلاستیکی پرداخته است. براین‌اساس حدود 86 درصد از خانوارهای شهری از کیسه فریزر استفاده می‌کنند و سرانه کیسه فریز استفاده‌شده برای این خانوارها 10 عدد در هفته بوده است. همچنین 77.5 درصد خانوارها از کیسه مخصوص زباله استفاده کردند و سرانه استفاده این خانوارها از کیسه مخصوص زباله هم 3 عدد در هفته است. کیسه‌های پلاستیکی شفاف هم از دیگر اقلام پلاستیکی مورد استفاده خانوار شهری است که آمار آن حدود 66 درصد و سرانه استفاده از آن 5 عدد در هفته است.

کیسه‌هایی با عمر 12 تا 20 دقیقه

نتایج گزارش تازه مرکز آمار ایران که به روش مراجعه آمارگیران به دست آمده، پیش‌تر هم در نقل‌قول‌هایی از کارشناسان تأیید شده بود. مثلاً در سال 97، «ناهید خداکرمی»، عضو سابق کمیسیون محیط‌زیست شورای شهر تهران گفته بود که هر ایرانی به‌طور متوسط روزانه سه پلاستیک وارد چرخه محیط‌زیستی می‌کند و بر همین اساس هم ایران جزو 10 کشور اول مصرف‌کننده ظروف پلاستیکی است. یا آمار دیگری که خرداد پارسال در اغلب رسانه‌ها به نقل از گزارش رسمی سازمان محیط‌زیست منتشر شد که می‌گفت: سالانه حدود ۳ میلیون تن پلاستیک در کشور تولید می‌شود که سهم قابل‌توجهی از آن مربوط به ظروف یک‌بارمصرف است. به‌طور میانگین، هر ایرانی سالانه حدود ۸ کیلوگرم ظروف پلاستیکی یک‌بارمصرف استفاده می‌کند که این رقم بالاتر از میانگین جهانی است.

«شینا انصاری»، رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز اواخر تیر امسال، پلاستیک یک‌بارمصرف را «ابرچالش» کشور خواند و آمارهای تازه‌ای درباره آن ارائه داد: حدود ۹۵ درصد کیسه‌های پلاستیکی فقط یک ‌بار مورد استفاده قرار می‌گیرند و عمر مصرف آنها بین ۱۲ تا ۲۰ دقیقه است، درحالی‌که تجزیه این محصولات در طبیعت بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال زمان می‌برد و در این مدت موجب آلودگی گسترده محیط‌زیست می‌شوند.

تغییر الگوی مصرف و سبک زندگی

اما چه شد که در سال‌های اخیر میزان استفاده از ظروف یک‌بارمصرف و کیسه‌های پلاستیکی بیشتر شد؟ «آرش حسینی میلانی»، رئیس سابق کمیته محیط‌زیست شورای پنجم شهر تهران، یکی از موضوعات دخیل در این ماجرا را سبک زندگی مدرن می‌داند. او به «پیام ما» می‌گوید: «بخشی از افزایش سهم پلاستیک در سبد مصرفی خانوار را می‌توان ناشی از تغییر الگوی مصرف و سبک زندگی دانست؛ هرچند برای تعیین دقیق سهم این عامل به داده‌های تکمیلی نیاز داریم. در سال‌های اخیر استفاده از غذاهای بسته‌بندی‌شده افزایش یافته، الگوی تغذیه تغییر کرده و سبک زندگی به سمتی رفته است که برای مثال، با افزایش اشتغال زوجین، زمان کمتری برای آشپزی وجود دارد. این عوامل تا حدودی بر میزان مصرف پلاستیک تأثیر می‌گذارند. در واقع، بخشی از این مسئله ناشی از تغییر سبک زندگی است.»

او دلایل دیگری را نیز برای میزان بالای مصرف ظروف و اقلام پلاستیکی در کشور عنوان می‌کند؛ ازجمله اینکه عوارض و سازوکارهای اقتصادی لازم برای مصرف بهینه پلاستیک وضع یا به‌طور مؤثر اجرا نشده‌اند. میلانی که این روزها مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در امور محیط‌زیست شهری است، می‌گوید: «یکی از مزیت‌های کشور، دسترسی گسترده به مواد اولیه صنایع پلاستیک است. ایران تولیدکننده محصولات پتروشیمی است و صنایع مرتبط نیز توسعه زیادی پیدا کرده‌اند؛ مزیتی که بسیاری از کشورهای دیگر از آن برخوردار نیستند. بنابراین، قیمت نسبی پایین برخی محصولات پلاستیکی در مقایسه با گزینه‌های جایگزین می‌تواند عاملی برای افزایش مصرف باشد.»

او تاکید دارد: «ظرفیت تولید مواد و محصولات پلاستیکی در ایران گسترده است و بخش‌های متعددی از اشتغال و زنجیره تأمین به آن وابسته‌اند. بنابراین، اقداماتی که به‌سمت کاهش مصرف پلاستیک‌های غیرضروری می‌روند، باید هم پیامدهای این کاهش مصرف بر اشتغال و صنعت را در نظر بگیرند و هم توجه داشته باشند که به‌طور طبیعی، به‌دلیل منافع گسترده موجود، مقاومت‌هایی نیز در برابر این سیاست‌ها شکل می‌گیرد. البته کاهش مصرف پلاستیک‌های یک‌بارمصرف و غیرضروری الزاماً به معنای تضعیف کل صنعت پلاستیک نیست و می‌توان بخشی از ظرفیت این صنعت را به‌سمت تولید محصولات بادوام‌تر، چندبارمصرف و قابل بازیافت هدایت کرد.»

در ایران آیین‌نامه‌ها و برنامه‌های مختلفی برای کاهش مصرف پلاستیک تصویب شده است. یکی از آن‌ها «آیین‌نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی» مصوب سال ۱۴۰۱ است که در ماده ۳ آن، ممنوعیت توزیع رایگان کیسه‌های پلاستیکی در کشور، به‌جز میوه‌فروشی‌ها، مورد تأکید قرار گرفته بود. این عضو سابق شورای شهر تهران درباره دلایل اجرایی نشدن این آیین‌نامه می‌گوید: «در آیین‌نامه به‌صراحت هدف‌گذاری شده و تکالیف دستگاه‌ها مشخص است. اما چون موضوع میان چند دستگاه تقسیم می‌شود و بخش‌های صنعت، اقتصاد و سایر حوزه‌ها را نیز درگیر می‌کند، اجرای چنین آیین‌نامه‌هایی معمولاً دشوار است. در برنامه‌های چندبخشی، یک دستگاه اجرایی باید مسئولیت هماهنگی جدی کار را بر عهده بگیرد. در اینجا نیز با صدها شهرداری در سراسر کشور مواجه هستیم و این موضوع نیازمند هماهنگی ویژه‌ای میان وزارت کشور، وزارت صنعت، معدن و تجارت، سازمان حفاظت محیط‌زیست و سایر دستگاه‌های مسئول است.»

او اضافه می‌کند: «بااین‌حال، چنددستگاهی بودن به‌تنهایی توضیح‌دهنده اجرایی نشدن آیین‌نامه نیست. نبود شاخص‌های پایه، سازوکار منظم گزارش‌دهی، نظارت مؤثر، ضمانت اجرا و مسئول مشخص برای پاسخ‌گویی درباره میزان پیشرفت نیز از موانع اجرای آن است.» این عضو سابق شورای شهر تهران یکی دیگر از مشکلات موجود را نبود گزارشی جامع از میزان مصرف پلاستیک می‌داند و تأکید می‌کند: «تا آنجا که در دسترس عمومی است، بانک اطلاعاتی ملی و یکپارچه‌ای وجود ندارد که بخش‌های مختلف اقتصاد و میزان مصرف پلاستیک آن‌ها را تحلیل کرده باشد؛ به‌گونه‌ای که فقط خانوار شهری مدنظر نباشد، بلکه کل چرخه تولید و مصرف پلاستیک، از تولید مواد اولیه، تبدیل و توزیع تا مصرف، بازیافت، دفع و ورود پسماند به محیط‌زیست را تبیین کند. ممکن است اطلاعاتی به‌صورت موردی یا با رویکرد بازرگانی تهیه شده باشد، اما با رویکرد محیط‌زیستی، چنین بانک اطلاعاتی جامعی که چشم‌انداز روشنی از این موضوع ارائه دهد، در دسترس نیست.»

میلانی با اشاره به گزارش تازه مرکز آمار ایران می‌گوید: «آمار مربوط به خانوارهای شهری برای شناخت رفتار مصرفی همین گروه ارزشمند است، اما نمی‌توان آن را نماینده کل مصرف پلاستیک کشور دانست. مصرف خانوارهای روستایی، صنایع، بیمارستان‌ها، رستوران‌ها، ادارات، بخش کشاورزی و سایر بخش‌های اقتصادی نیز باید بررسی شود. همچنین لازم است افزایش تعداد خانوارها از افزایش میزان مصرف در هر خانوار تفکیک شود. این موضوع مستلزم انجام مطالعات تکمیلی است.»

افزایش قیمت چاره کار است؟

برخی راه کنترل مصرف پلاستیک را افزایش هزینه‌های آن برای مصرف‌کننده می‌دانند؛ رویکردی که البته مخالفانی جدی هم دارد. میلانی در پاسخ به این پرسش، اتخاذ رویکردی مرحله‌ای را مناسب می‌داند: «موضوع کاهش مصرف پلاستیک در کشور باید به‌صورت مرحله‌ای دنبال شود. البته اکنون فرصت مناسبی است که سازوکارهای کاهش مصرف را عملیاتی کنیم. به نظر من، درست نیست که بدون فراهم‌کردن جایگزین مناسب، اطلاع‌رسانی عمومی و درنظرگرفتن ملاحظات اجتماعی، هزینه‌ای ناگهانی و یکسان بر همه محصولات پلاستیکی تحمیل شود. بااین‌حال، توقف توزیع رایگان کیسه‌های پلاستیکی در فروشگاه‌های بزرگ، همراه با عرضه کیسه‌های چندبارمصرف و قیمت‌گذاری شفاف، می‌تواند یکی از نخستین اقدامات اجرایی باشد.»

او تأکید می‌کند: «در مرحله نخست، خود دولت نیز باید از طریق اصلاح خریدهای عمومی، کاهش مصرف در دستگاه‌های اجرایی و الزام مجموعه‌های دولتی و عمومی به ثبت و گزارش میزان مصرف، در کاهش و بهینه‌سازی مصرف پلاستیک پیشگام باشد.»

تولید و مصرف 736 میلیون تن پلاستیک در سال 2040

معضل تولید و مصرف پلاستیک و ظروف یک‌بارمصرف فقط به ایران محدود نمی‌شود. آخرین گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)پیش‌بینی کرده بود که تولید و مصرف سالانه پلاستیک از ۴۳۵ میلیون تن در سال ۲۰۲۰ به ۷۳۶ میلیون تن در سال ۲۰۴۰ در سناریوی پایه برسد. این گزارش که در سال 2024 منتشر شده است، نشان می‌دهد که نشت پلاستیک به محیط‌زیست ادامه دارد و از ۲۰ میلیون تن در سال ۲۰۲۰ احتمالا به ۳۰ میلیون تن در سال ۲۰۴۰ می‌رسد؛ موضوعی که آثاری منفی برای محیط‌زیست و سلامت انسان خواهد داشت.

یافته‌های این گزارش می‌گوید که پایان‌دادن به نشت پلاستیک تا سال ۲۰۴۰ مستلزم بهبود چشمگیر در تفکیک و بازیافت پسماند و ارتقای کیفیت بازیافت در همه مناطق جهان است؛ به‌گونه‌ای که نرخ جهانی بازیافت از ۹.۵ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۴۲ درصد در سال ۲۰۴۰ برسد. همچنین وجود بازارهای کارآمد برای ضایعات و پلاستیک‌های بازیافتی، برای اقتصادی شدن صنعت بازیافت ضروری است؛ اقداماتی که بیش از سخت‌گیری نیازمند اجرای سیاست‌های بلندپروازانه در کشورهای توسعه‌یافته است.