کشف سازه «قیرخ ایاخ» یا «چهل‌پا» در قنات اهر

مهدی کاظم‌پور، دانشیار دانشگاه هنر اسلامی تبریز و سرپرست گمانه‌زنی باستان‌شناسی قنات اهر، از شناسایی سازه‌ای تاریخی موسوم به «قیرخ ایاخ» یا «چهل‌پا» در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی این قنات خبر داد. به گفته او، بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد سرچشمه قنات اهر در شمال شهر قرار داشته و این قنات در مسیری حدود چهار کیلومتری از شمال به جنوب امتداد یافته است.

کاظم‌پور با اشاره به نتایج مطالعات انجام‌شده گفت: در جریان این پژوهش‌ها، ۵۰ حلقه چاه یا «منهور» متعلق به قنات اهر شناسایی و مستندسازی شده که به‌صورت ردیفی در طول مسیر قنات قرار دارند. او افزود: اجرای پروژه در بافت متراکم شهری با دشواری‌هایی همراه بود، زیرا بسیاری از کانال‌ها و سازه‌های وابسته به قنات در محدوده شهری قرار دارند.

 روند گمانه‌زنی باستان‌شناسی قنات اهر

به گفته سرپرست این پروژه، نخستین گمانه در محدوده‌ای نزدیک به بازار تاریخی اهر و در مجاورت مسجد بازارباشی (امام حسن عسگری فعلی) ایجاد شد که اطلاعات ارزشمندی درباره لایه‌نگاری و ویژگی‌های خاک منطقه در اختیار پژوهشگران قرار داد. در ادامه و بر اساس داده‌های به‌دست‌آمده، گمانه دوم اجرا شد که طی آن یک حلقه چاه متعلق به سازه قنات کشف شد.

کاظم‌پور ادامه داد: تحلیل نتایج این مرحله به اجرای گمانه سوم منجر شد که طی آن سازه‌ای موسوم به «قیرخ ایاخ» یا «چهل‌پا» شناسایی شد؛ سازه‌ای که در گذشته امکان دسترسی مستقیم ساکنان شهر به آب قنات را فراهم می‌کرده است.

 نظام پیشرفته آبرسانی تاریخی اهر

وی درباره ویژگی‌های معماری این سازه توضیح داد: این بنا با استفاده از سنگ، آجر و ملات آهک و ماسه ساخته شده و از طریق پلکانی به کانال آب قنات ارتباط دارد. برای ساخت پله‌ها از سنگ‌های تراش‌خورده مالون با ابعاد تقریبی ۴۰ در ۴۰ سانتی‌متر استفاده شده و شواهد نشان می‌دهد در برخی دوره‌های تعمیراتی، آجر و چوب نیز در بازسازی آن به کار رفته است.

به گفته او، نخستین پله این سازه در عمق حدود ۴۰ سانتی‌متری از سطح زمین نمایان شد و پس از پاکسازی، طاق آجری آن نیز آشکار شد. عرض پلکان حدود ۱۲۰ سانتی‌متر و ارتفاع طاق از کف پله‌ها نزدیک به ۱۸۰ سانتی‌متر اندازه‌گیری شده و تاکنون ۱۴ پله از این سازه تاریخی شناسایی شده است.

 پتانسیل ثبت ملی و جهانی قنات اهر

سرپرست گمانه‌زنی قنات اهر همچنین به نظام آبرسانی تاریخی این شهر اشاره کرد و گفت: آب چشمه‌های کوه شیور و رودخانه کیچیک‌چای از طریق کانال‌های سنگی به شهر اهر منتقل می‌شده و پس از ورود به شهر، از طریق شبکه‌ای گسترده به شاخه‌های مختلف تقسیم می‌شده است. این ساختار نشان‌دهنده وجود یک نظام پیشرفته مدیریت آب در دوره‌های تاریخی و نقش آن در شکل‌گیری و توسعه شهر اهر است.

کاظم‌پور افزود: یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد قنات اهر تنها یک مسیر انتقال آب نبوده، بلکه مجموعه‌ای مهندسی شامل چاه‌ها، کانال‌های سنگی، سازه‌های دسترسی و شبکه توزیع آب شهری را در بر می‌گرفته است؛ موضوعی که از منظر تاریخ مهندسی، معماری سنتی و مدیریت منابع آب اهمیت ویژه‌ای دارد.

وی تأکید کرد که شواهد به‌دست‌آمده از کاوش‌های اخیر می‌تواند مستندات لازم برای ثبت قنات اهر در فهرست آثار ملی ایران را تقویت کند. به گفته او، برخورداری از عناصر شاخص معماری، اصالت سازه‌ای، تداوم حیات و نقش تاریخی در تأمین آب شهر از جمله معیارهایی است که این اثر را واجد ارزش‌های ملی می‌کند.

 از مستندسازی تا مرمت

سرپرست این پروژه همچنین با اشاره به ثبت جهانی مجموعه قنات‌های ایرانی در یونسکو اظهار کرد: قنات اهر با توجه به ویژگی‌های منحصربه‌فرد، گستردگی شبکه آبرسانی و نقش آن در توسعه شهر تاریخی اهر، می‌تواند در آینده به‌عنوان یکی از گزینه‌های ارزشمند در پرونده‌های مرتبط با میراث جهانی آب و مهندسی سنتی ایران مطرح شود.

او در ادامه احیای قنات اهر را اقدامی مهم در کنار حفاظت میراث فرهنگی دانست و گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد به دلیل عدم لایروبی و تخریب مسیرهای تاریخی، آب در عمق ۶ تا ۹ متری زیر سطح شهر پراکنده شده که این وضعیت می‌تواند تهدیدی برای بناهای تاریخی و خانه‌های مسکونی باشد. احیای قنات علاوه بر حفاظت از میراث فرهنگی، می‌تواند به ساماندهی آب‌های زیرسطحی و تأمین بخشی از نیاز آبی شهر کمک کند.

کاظم‌پور در پایان ادامه کاوش‌های علمی، مستندسازی کامل مسیر قنات، تعیین عرصه و حریم حفاظتی، مرمت سازه‌های کشف‌شده و تدوین برنامه جامع احیا را از مهم‌ترین اقدامات پیش‌رو دانست و تأکید کرد که کشف سازه «قیرخ ایاخ» بار دیگر اهمیت میراث آبی ایران و شهر اهر را آشکار کرده است.