این پژوهش توسط الوند محمدعلی‌زادگان، دانشجوی منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، پردیس رجبی‌پور، دانشجوی تنوع زیستی و مدیریت اکوسیستم پژوهشکده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی و پرهام آذرخش، دانشجوی دانشگاه آزاد، انجام شده است.

ایران دارای ۱۴ منطقه بوم‌شناختی متمایز و زیستگاه بیش از ۲۴۱ گونه خزنده بومی است که از این میان ۵۵ گونه، معادل ۲۲.۸ درصد، اندمیک هستند. در میان خزندگان کشور، ۱۲ گونه لاک‌پشت بومی و دو گونه غیربومی شامل لاک‌پشت گوش‌قرمز و لاک‌پشت نرم‌لاک چینی نیز حضور دارند.

لاک‌پشت گوش‌قرمز بومی آمریکای شمالی است و در دهه‌های اخیر به بسیاری از کشورهای جهان راه یافته است. این گونه به دلیل ظاهر جذاب و رنگ‌آمیزی خاص خود، یکی از محبوب‌ترین خزندگان در تجارت حیوانات خانگی محسوب می‌شود و امروزه در فهرست ۱۰۰ گونه مهاجم مهم جهان قرار دارد.

لاک‌پشت نرم‌لاک چینی نیز بومی چین است و جمعیت‌های غیربومی آن در نقاط مختلف آسیا و همچنین در اسپانیا، برزیل و هاوایی ثبت شده است. این گونه در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت، IUCN، در رده «آسیب‌پذیر» قرار دارد و در برخی کشورها به‌عنوان گونه‌ای مهاجم شناخته می‌شود.

پژوهشگران برای بررسی وضعیت این دو گونه در ایران، داده‌های مربوط به سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ را گردآوری کردند. این اطلاعات از منابع علمی منتشرشده، سامانه علوم شهروندی iNaturalist و همچنین مشاهدات میدانی اتفاقی به دست آمده است. تمامی گزارش‌های مورد استفاده با شواهد عکاسی تأیید شده‌اند.

نتایج نشان می‌دهد محدوده پراکنش هر دو گونه در ایران گسترده‌تر از گزارش‌های پیشین است. حدود ۶۸ درصد از کل مشاهدات ثبت‌شده در استان‌های گیلان و مازندران انجام شده است؛ موضوعی که می‌تواند نشان‌دهنده گسترش تدریجی این گونه‌ها در شمال کشور باشد.

از مجموع ۲۲ مشاهده ثبت‌شده، ۱۵ مورد مربوط به لاک‌پشت گوش‌قرمز بود که همگی افراد بالغ بودند. این موضوع احتمال رهاسازی این جانوران از اسارت در طبیعت را تقویت می‌کند. همچنین تاکنون هیچ مدرک قطعی از تولیدمثل موفق این گونه در زیستگاه‌های طبیعی ایران به دست نیامده است.

علاوه بر استان‌های تهران، البرز، گیلان و مازندران که پیش‌تر حضور این گونه در آن‌ها گزارش شده بود، در این پژوهش مشاهده‌هایی از لاک‌پشت گوش‌قرمز در استان‌های اصفهان، مرکزی، خوزستان و فارس نیز ثبت شده است.
در مقابل، لاک‌پشت نرم‌لاک چینی در هفت مورد مشاهده شد که دو مورد از آن‌ها شامل افراد نابالغ بود. این موضوع می‌تواند نشانه‌ای از امکان تولیدمثل طبیعی این گونه در برخی زیستگاه‌های کشور باشد. همچنین بیش از ۷۰ درصد از مشاهدات این گونه در سال ۲۰۲۴ ثبت شده است؛ موضوعی که ممکن است بیانگر افزایش پراکنش یا افزایش مشارکت مردم در ثبت مشاهدات باشد.

پژوهشگران هشدار می‌دهند حضور این گونه‌های غیربومی می‌تواند موجب رقابت با لاک‌پشت‌های بومی بر سر منابعی مانند محل‌های آفتاب‌گیری و مکان‌های مناسب تخم‌گذاری شود. همچنین برخی دوزیستان بومی و آسیب‌پذیر، از جمله سمندرک قفقازی، وزغ آیشوالدی و قورباغه جنگلی هیرکانی، ممکن است در معرض خطر شکار قرار گیرند.

با این حال، نویسندگان تأکید می‌کنند که همه گونه‌های غیربومی الزاماً به گونه مهاجم تبدیل نمی‌شوند. برای مهاجم تلقی شدن، یک گونه باید بتواند جمعیت‌های پایدار و خودتکثیرشونده ایجاد کند و اثرات منفی قابل اندازه‌گیری بر اکوسیستم بر جای بگذارد.

بر اساس نتایج این مطالعه، هنوز شواهد قطعی از شکل‌گیری جمعیت‌های زادآور پایدار برای این دو گونه در زیستگاه‌های طبیعی ایران وجود ندارد. با این حال، حضور مداوم آن‌ها در برخی مناطق و مشاهده نشانه‌هایی از تولیدمثل در لاک‌پشت نرم‌لاک چینی، ضرورت پایش مستمر و انجام پژوهش‌های تکمیلی برای ارزیابی اثرات احتمالی آن‌ها بر تنوع زیستی کشور را دوچندان می‌کند.

این مطالعه همچنین تأکید دارد که حضور گونه‌های غیربومی می‌تواند به گونه‌های مختلف، از جمله دوزیستان که در میان در معرض خطرترین گونه‌ها قرار دارند، آسیب بزند.