خمیازه‌های مداوم، سردردهای صبحگاهی، خواب‌های طولانی اما غیرعمیق، ساعت‌های طولانی انتظار برای سنگین‌شدن پلک‌ها و کمی خواب آرام، شب‌بیداری، بی‌خوابی و کم‌خوابی این روزها گریبان بسیاری از افراد را گرفته است.
سینما دوستان، «تراویس بیکل» ۲۶ساله، سربازی که از دل جنگ خونین ویتنام به خانه‌اش در نیویورک بازگشته؛ اما درگیر بی‌خوابی شده است را می‌شناسند، این شخصیت را «مارتین اسکورسیزی» خلق کرد تا با بازی «رابرت دنیرو»، در فیلم «راننده‌تاکسی»، سیاست‌های آمریکا را برای برپایی جنگ در جنوب آسیا به نقد کشیده و اثرات ویرانگر جنگ را بر جنگ‌دیدگان در قالب بی‌خوابی، خشم و شهرهای ناآرام برای شهروندان بازگو کند.

ویتنام آخرین جنگ آمریکا نبود، بالکان، سومالی، افغانستان و عراق، همه مورد هدف آمریکا قرار گرفتند. دو ماه قبل نیز آمریکا به همراه اسرائیل، اقدام به حمله علیه ایران کردند، بیش از سه هزار کشته و هزاران مجروح و ویرانی‌های گسترده تنها بخشی از فاجعه‌ای بود که در جنگ چهل‌روزه بر سر ایران آوار شد، اما ترکش‌ها و اثرات آن روزبه‌روز بیشتر احساس می‌شود، بسیاری از شهروندان دچار انواع تنش‌ها و اختلال‌های روانی شده و بسیاری نیز همچون «تراویس بیکل» به شب‌بیداران پساجنگی تبدیل شده‌اند.

به گفته «علیرضا آقایوسفی»، رئیس سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره، بی‌خوابی می‌تواند، از جمله نشانه‌های آسیب‌های روانی ناشی از جنگ باشد: «شایع‌ترین نشانه‌ها شامل بی‌خوابی، تحریک‌پذیری، کاهش تمرکز و بی‌قراری است. در صورت مشاهده این علائم، بهترین اقدام مراجعه سریع به روان‌شناس یا مشاور متخصص است، چرا که مراجعه زودهنگام می‌تواند روند درمان را کوتاه‌تر و از مزمن شدن مشکلات جلوگیری کند.»
به گزارش «پیام ما» و به نقل از «آنا»، آقایوسفی، با بیان اینکه شرایط پس از جنگ و فضای ابهام‌آلود می‌تواند حتی از خود دوران جنگ نیز استرس بیشتری ایجاد کند، تأکید می‌کند: «جنگ اخیر در بسیاری از شهروندان، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، زمینه بروز اضطراب، اختلال در روابط اجتماعی و در برخی موارد عود افسردگی را ایجاد کرده است. این شرایط می‌تواند توان روانی افراد را به چالش بکشد و در صورت تداوم یا عدم مداخله به‌موقع، به مشکلات پایدارتر سلامت روان منجر شود.»

کاهش کیفیت خواب سالمندان

پیش‌تر وزارت بهداشت، آمارهایی درباره آسیب‌های روانی جنگ بر ساکنان شهرهای مورد حمله آمریکا و اسرائیل را منتشر کرده بود، اما مشخص نیست که چه تعداد از آسیب‌دیدگان به اختلال خواب دچار شده‌اند. از سوی دیگر اگر چه مشاهدات میدانی و گفت‌وگو با افراد مختلف نشان می‌دهد که تعداد بسیار زیادی از شهروندان دچار مشکلات خواب شده‌اند بااین‌حال آمار دقیقی از تعداد افرادی که این مشکلات را تجربه می‌کنند وجود ندارد، تنها دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور وابسته به سازمان بهزیستی در روزهای اخیر آماری مرتبط با سالمندان را منتشر کرد.

«مجید فولادیان»، رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور با اشاره به نتایج پیمایش ملی «سنجش تأثیر جنگ بر سلامت سالمندان» توضیح می‌دهد: «افزایش اضطراب، کاهش خواب و مشکلات اقتصادی از تأثیرات جنگ بر سالمندان است، طور یکه طی این دوران، در حوزه سلامت جسمی و کیفیت خواب، ۳۶ درصد سالمندان دچار افت سلامت جسمی شده‌اند و ۳۷ درصد نیز کاهش کیفیت خواب را تجربه کرده‌اند.»

او با اشاره به پیامدهای روانی جنگ می‌افزاید: «بیش از نیمی از سالمندان، معادل ۵۶ درصد، افزایش مستقیم اضطراب ناشی از جنگ را تجربه کرده‌اند و احساس امنیت در ۲۷ درصد از آنان کاهش‌یافته است؛ بنابراین لازم است سالمندان کمتر در معرض اخبار جنگ قرار گیرند.»

بی‌خوابی، اقدامی گول‌زننده برای حفاظت فردی

«آرزو حاجی‌عزیزی»، روان‌شناس بالینی، در گفت‌وگو با «پیام ما»، با بیان اینکه مفهوم بحران، یک‌روند غیرقابل‌پیش‌بینی بوده و بی‌ثبات است، درحالی‌که روان انسان نیاز به ثبات دارد، توضیح می‌دهد: «در شرایط بحرانی این ثبات از بین رفته و در نتیجه روان انسان هشداری مبنی بر اینکه شرایط خطرناک بوده را دریافت می‌کند و همین موضوع موجب اضطراب شده که یکی از نتایج آن بی‌خوابی است.»

او ادامه می‌دهد: «بحران به وجود آمده، زنگ خطر را برای ذهن فعال کرده و ذهن بیدار در قالب بی‌خوابی، به‌نوعی از روان محافظت می‌کند. در واقع این بی‌خوابی نوعی عامل محافظتی از روان انسان است، اگرچه اقدامی اشتباه بوده و بی‌خوابی ذهن را فریب می‌دهد.»

به گفته او زمانی که شرایط سخت‌تر می‌شود، افراد افکار ناخوشایند را در زندگی روزمره سرکوب می‌کنند و این افکار سرکوب‌شده در طول خواب خود را به‌صورت کابوس یا بی‌قراری نشان می‌دهند: «این کابوس‌ها موجب کاهش کیفیت خواب می‌شوند.»

این روان‌شناس ادامه می‌دهد: «شکل اختلال در خواب برای هر فردی ممکن است متفاوت باشد، برای برخی خواب‌های طولانی، اما بریده‌بریده یا همراه با کابوس، برای برخی دیگر بی‌خوابی (مشکل دیر به خواب‌رفتن) و برای بعضی خستگی پس از خواب که ناشی از اضطراب است.»

حاجی‌عزیزی با بیان اینکه وضعیت کنونی که نه صلح است و نه جنگ نیز به دامنه اضطراب می‌افزاید، می‌گوید: «وقتی اضطراب دامنه‌دار می‌شود، همچنان اختلال خواب تداوم داشته و امکان دارد که بی‌خوابی تشدید شود.»
او یادآور می‌شود: «اگر دچار مشکلات خواب شده‌ایم، آن را قبول کرده و به خود بگوییم، در این شرایط طبیعی است که خواب به‌هم‌ریخته یا کیفیت آن کاهش پیدا کرده است. با خود مهربان باشیم و استرس مضاعفی ناشی از این وضعیت به خود تحمیل نکنیم.»

این روان‌شناس در ادامه به راهکارهایی در مورد بهبود خواب می‌پردازد و توضیح می‌دهد: «تختخواب فقط برای خواب بوده و نباید کار دیگری مانند چک‌کردن گوشی یا فیلم دیدن را انجام داد. حتی اگر نیمه‌شب بیدار شده و دیگر چشم‌ها به خواب نرفت، باید از تخت بلند شده و کار دیگری را انجام داد تا احساس خواب‌آلودگی دوباره آغاز شده و بتوان خوابید. این کار هرچند بار که نیاز است باید تکرار شود. بعد از مدتی ذهن یاد می‌گیرد که تخت یعنی خواب و نه نگرانی و اضطراب. برنامه ثابت خواب حتی در روزهای تعطیل باید وجود داشته باشد. هر شب باید سر یک ساعت معین به خواب رفت و هر روز باید سر یک ساعت معین بیدار شد و اجازه نداد که این اختلاف روزهای تعطیل بیش از یک ساعت شود. این اقدام ضرباهنگ درونی بدن را برای خواب و بیداری تنظیم می‌کند.»

پیگیری اخبار جنگ عامل بی‌خوابی

«مهسا شجاعی»، متخصص مغز و اعصاب و فوشیپ طب خواب هم چک‌کردن مداوم اخبار را مخرب‌ترین عامل برای بی‌خوابی می‌داند و می‌گوید: «پیگیری اخبار و استفاده از گوشی هوشمند به دلیل نور آبی و آشفتگی ذهنی، ترشح ملاتونین را مختل می‌کند؛ لذا اکیداً توصیه می‌شود از یک ساعت قبل از خواب، گوشی کنار گذاشته شده و فعالیت‌های آرام‌بخش جایگزین شود.»

به گزارش «مهر»، او نیز مطالعه کتاب‌های غیرمرتبط با جنگ، گوش‌دادن به پادکست‌های آرام، دوش آب گرم و گفت‌وگو با خانواده درباره خاطرات خوش گذشته، از جمله راهکارهای مؤثر برای ایجاد آرامش پیش از خواب می‌داند: «افرادی که سابقه اختلالات اضطرابی دارند، در این شرایط مستعدترند و باید بادقت بیشتری پروتکل‌های بهداشت خواب را رعایت کنند تا از آسیب‌های جدی‌تر به سیستم عصبی جلوگیری شود.»

شجاعی با اشاره به شباهت‌های بی‌خوابی ناشی از اضطراب و تروماهای جنگی نیز می‌گوید: «تفاوت اصلی در این است که در ترومای جنگی، فرد ممکن است با صدای انفجار یا جنگنده از خواب بپرد و این ترس همواره با او باقی بماند، به‌طوری که با هر بارگذاشتن سر بر بالین، تصور کند صدای انفجار می‌آید.»

او با بیان اینکه استرس‌های ذهنی ناشی از جنگ یا حوادث تلخ می‌تواند منجر به کابوس‌های مکرر شود، می‌افزاید: «این کابوس‌ها گاهی تا حدی شدید می‌شوند که فرد از ترس دیدن دوباره آن‌ها، از خوابیدن امتناع می‌کند که در این صورت حتماً نیاز به پیگیری‌های درمانی، مشاوره و حتی دارودرمانی زیر نظر متخصص وجود دارد.»