سلامت مادران باردار از مهم‌ترین آزمون‌های نظام سلامت در هر کشور است؛ شاخصی که فقط وضعیت خدمات پزشکی را نشان نمی‌دهد، بلکه میزان برخورداری شهروندان از عدالت و حمایت اجتماعی را نیز آشکار می‌کند. کاهش مرگ‌ومیر مادران در ایران طی دو دهه گذشته، این شاخص را به یکی از دستاوردهای مهم نظام سلامت تبدیل کرده است؛ اما همین پیشرفت، حساسیت نسبت به هر مورد مرگ را بیشتر کرده است. در واقع، جامعه امروز انتظار دارد مرگ یک مادر باردار صرفاً به‌عنوان رخدادی ناگزیر پذیرفته نشود و علت آن تا روشن‌شدن همه ابعاد بررسی شود.

از سوی دیگر، مرگ یک مادر در دوران بارداری به فروپاشی یک خانواده منجر می‌شود و تکرار آن، آینده جمعیتی یک جامعه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل، حفظ سلامت و پیشگیری از مرگ مادران باردار در هر کشوری اهمیت بسیار زیادی دارد.

شیب کاهشی مرگ مادران باردار در ایران

میزان مرگ‌ومیر مادران باردار طی سال‌های گذشته در ایران، در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان، با شیب قابل‌قبولی کاهش پیدا کرده است؛ به‌گونه‌ای که ایران را در جایگاه پنج کشور برتر جهان در سرعت کاهش مرگ‌ومیر این مادران قرار داده و تحسین سازمان ملل متحد را برانگیخته است.

شاخص مرگ‌ومیر مادران باردار در دنیا ۲۰۰ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده است. اما به گفته نماینده صندوق کودکان سازمان ملل متحد، نرخ مرگ مادران در ایران از ۴۳ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۲۰۰۰ به ۱۶ مرگ در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۲۰۲۳ کاهش یافته است؛ آماری که کاهش ۶۳ درصدی مرگ این مادران را نشان می‌دهد.
اگرچه آمارها پیشرفت ایران در کنترل مرگ‌ومیر مادران باردار را نشان می‌دهد، حساسیت افکار عمومی هم به این مرگ‌ها افزایش پیدا کرده است. به همین دلیل، با رخ‌دادن چنین اتفاق‌هایی، افکار عمومی به دنبال علت و مقصران احتمالی است تا از تکرار موارد مشابه جلوگیری شود.

در روزهای گذشته، مرگ یک مادر پس از زایمان در شهرستان چابهار استان سیستان‌وبلوچستان، نگرانی‌های بسیاری را برانگیخت. بر همین اساس، استانداری این استان نیز وارد پرونده این مرگ شده است؛ چراکه احتمال خطای پزشکی در این پرونده مطرح شده است.

نباید به خبر مرگ بسنده کرد

بررسی دقیق این پرونده و علت‌های احتمالی مرگ این مادر، به گفته یک نماینده مجلس، از اهمیت زیادی برخوردار است. «احمد آریایی‌نژاد»، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، با اشاره به حساسیت بالای موضوع مرگ مادران باردار گفت: «وقتی چنین اتفاقی رخ می‌دهد، باید مشخص شود که آیا علت آن یک عارضه یا بیماری پزشکی بوده یا عواملی مانند کمبود امکانات، تأخیر در تشخیص و درمان و دسترسی نامناسب به خدمات درمانی در وقوع آن نقش داشته است. در رابطه با خطای پزشکی نیز باید پزشکی قانونی نظر قطعی خود را ارائه دهد.»

او با بیان اینکه نمی‌توان درباره علت مرگ مادر باردار چابهار پیش از انجام بررسی‌های کارشناسی اظهارنظر قطعی کرد، افزود: «باید منتظر نتیجه بررسی‌ها بود تا مشخص شود این اتفاق دقیقاً چگونه رخ داده و آیا قصور یا کوتاهی در روند ارائه خدمات درمانی وجود داشته است یا خیر؟»

این نماینده مجلس، با تأکید بر اهمیت سلامت مادران باردار، اظهار کرد: «در سال‌های پس از انقلاب، در حوزه سلامت مادران و کاهش مرگ‌ومیر ناشی از بارداری و زایمان پیشرفت‌های قابل‌توجهی حاصل شده است. کاهش مرگ مادران باردار یکی از شاخص‌های مهم نظام سلامت محسوب می‌شود و ایران نیز در این زمینه، در مقایسه با بسیاری از کشورهای منطقه و کشورهای درحال‌توسعه، عملکرد قابل‌توجهی داشته است.»

آریایی‌نژاد ادامه داد: «به همین دلیل است که وقتی یک مورد مرگ مادر باردار اتفاق می‌افتد، حساسیت نسبت به آن بالا می‌رود و رسانه‌ها و افکار عمومی خواستار روشن‌شدن ابعاد ماجرا می‌شوند. این حساسیت به این دلیل است که انتظار جامعه از نظام سلامت افزایش یافته و نمی‌توان به‌سادگی از کنار چنین اتفاقی عبور کرد.»

او درباره نقش کمیسیون بهداشت مجلس در پیگیری موارد مربوط به مرگ مادران باردار نیز گفت: «این موضوعات باید در چارچوب وظایف نظارتی مجلس و کمیسیون بهداشت مورد بررسی قرار گیرد و اگر مشخص شود عواملی غیر از بیماری یا عوارض پزشکی در مرگ مادر نقش داشته‌اند، باید با جدیت پیگیری شود.»

این نماینده مجلس همچنین با اشاره به مشکلات موجود در نظام سلامت، مانند کمبود دارو و برخی محدودیت‌های موجود در ارائه خدمات درمانی، گفت: «تعدد این موضوعات موجب شده است تا مسائلی مانند سلامت مادران باردار در این روزها کمتر در دستور جلسات کمیسیون بهداشت و درمان قرار گیرد. بااین‌حال، مدیریت صحیح منابع و امکانات درمانی و توجه به نیازهای بیماران و مادران باردار، ضرورتی جدی است.»

این نماینده مجلس، با بیان اینکه مرگ مادران باردار از شاخص‌های مهم ارزیابی عملکرد نظام‌های سلامت است، تأکید کرد: «از این منظر، هر مورد مرگ مادر در دوران بارداری یا هنگام زایمان نیازمند بررسی علت‌شناختی و کارشناسی است تا مشخص شود آیا این مرگ قابل پیشگیری بوده و چه عواملی در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند. موضوع مرگ مادر باردار در چابهار نیز از همین منظر اهمیت دارد؛ به‌ویژه آنکه دسترسی به خدمات تخصصی پزشکی در مناطق کم‌برخوردار و فاصله این مناطق با مراکز درمانی مجهز، همواره یکی از چالش‌های نظام سلامت بوده است. بررسی دقیق این پرونده می‌تواند مشخص کند که آیا زیرساخت‌ها و خدمات مورد نیاز برای مراقبت از مادران باردار در این منطقه به‌اندازه کافی فراهم بوده یا خیر؟»

آریایی‌نژاد یادآور شد: «در چنین مواردی نباید صرفاً به اعلام خبر مرگ بسنده کرد، بلکه باید علت دقیق حادثه، عملکرد مجموعه درمانی و عوامل مؤثر بر آن مورد بررسی قرار گیرد تا در صورت وجود نقص، از تکرار چنین حوادثی جلوگیری شود.»

سلامت مادران باردار، شاخص توسعه

مرگ‌ومیر مادران باردار یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی وضعیت نظام سلامت در هر کشور است؛ چراکه بخش قابل‌توجهی از این مرگ‌ها با مراقبت مناسب و دسترسی به‌موقع به خدمات درمانی قابل پیشگیری است. ازاین‌رو، هر مورد مرگ مادر در دوران بارداری یا هنگام زایمان می‌تواند نشانه‌ای از وجود نقص در زنجیره مراقبت‌های بهداشتی و درمانی باشد.

این شاخص تنها به عملکرد بیمارستان‌ها و پزشکان محدود نمی‌شود و عواملی مانند دسترسی زنان به مراقبت‌های دوران بارداری، وجود ماما و پزشک متخصص، امکان انتقال سریع بیمار، دسترسی به دارو و خون و برخورداری از خدمات اورژانسی را نیز دربرمی‌گیرد. به همین دلیل، افزایش مرگ مادران در مناطق محروم یا دورافتاده می‌تواند نشانه‌ای از نابرابری در دسترسی به خدمات سلامت باشد.

از سوی دیگر، مرگ مادران باردار پیامدهای اجتماعی گسترده‌ای دارد. ازدست‌رفتن مادر می‌تواند خانواده و به‌ویژه فرزندان را با آسیب‌های عاطفی و اقتصادی مواجه کند. همچنین، اگر چنین مرگ‌هایی در مناطق محروم و دورافتاده بیشتر رخ دهد، می‌تواند نشانه‌ای از نابرابری در دسترسی به خدمات سلامت باشد. این موضوع در شرایطی که سیاست‌های جمعیتی بر افزایش فرزندآوری تأکید دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا حمایت از فرزندآوری بدون تضمین سلامت و امنیت مادران ناقص خواهد بود.

بنابراین، بررسی هر مورد مرگ مادر باردار می‌تواند به سنجش میزان عدالت اجتماعی و دسترسی برابر به خدمات سلامت کمک کند.

مرگ مادری به بم رسید