در مجموعه‌ای از پژوهش‌های منتشرشده در مجلات «Nature Sustainability» و «Nature Ecology & Evolution»، از جمله مقاله‌ای با عنوان «تنوع زیستی در زمان جنگ» که در سال ۲۰۲۴ منتشر شده آمده است که جنگ‌ها را باید به‌عنوان یک «فرایند زنجیره‌ای تخریب» دانست که در آن تخریب مستقیم اکوسیستم‌ها، اختلال مدیریتی و تغییرات غیرمستقیم اجتماعی – اقتصادی در مقیاس جهانی هم‌زمان با هم رخ می‌دهند. این وضعیت باعث می‌شود جنگ نه یک عامل نقطه‌ای، بلکه یک پدیده بلندمدت و ساختاری در نظر گرفته شود.

بر اساس یافته‌های این مقاله، مطالعات جدید نشان می‌دهند که اثر جنگ‌ها محدود به مرزهای ملی نیست. در مقابل افزایش سطح درگیری‌های جهانی در دهه اخیر با کاهش هم‌زمان شاخص‌های صلح و پایداری محیط‌زیستی مرتبط دانسته شده است.

بر اساس شاخص صلح جهانی، در ۱۸ سال گذشته روند کلی جهان به سمت افزایش درگیری و کاهش صلح بوده است. این روند با فشار فزاینده بر اکوسیستم‌ها همبستگی دارد. همچنین گزارش‌های «UNEP» نشان می‌دهند که ۴۰درصد از جنگ‌های داخلی طی ۶۰ سال گذشته با منابع طبیعی ارزشمند مانند چوب، آب و معادن مرتبط بوده‌اند، همچنان که نفت هم این روزها به عاملی برای جنگ‌ها بدل شده است.

تخریب زیستگاه‌ها در زمانه جنگ

یکی از بارزترین آثار جنگ، تخریب مستقیم زیستگاه‌های طبیعی است. این تخریب می‌تواند شامل بمباران زیرساخت‌های طبیعی و انسانی، آتش‌سوزی‌های گسترده جنگلی، نشت مواد شیمیایی و نفتی و غیرقابل‌دسترس شدن مناطق باشد. در مقاله «پیامدهای جنگ روسیه – اوکراین بر گسترش جهانی زمین‌های کشاورزی و تنوع زیستی» که در مجله «Science» منتشر شده نمونه‌های تاریخی متعددی ارائه شده است. یکی از آنها جنگ ویتنام است که باعث نابودی میلیون‌ها هکتار جنگل و مانگرو شد. در جنگ‌های بالکان نیز تخریب گسترده جنگل‌ها و تالاب‌ها را شاهد بودیم. جنگ اوکراین نیز آسیب به سدها، تالاب‌ها و مناطق حفاظت‌شده را به همراه داشته و دارد.

در این مقاله نیز نشان‌داده‌شده است که جنگ اوکراین با ایجاد اختلال در بازار جهانی غلات، باعث گسترش زمین‌های کشاورزی در سایر کشورها شده است؛ فرایندی که به طور غیرمستقیم منجر به تخریب زیستگاه‌های طبیعی در مقیاس جهانی می‌شود.

تغییر کاربری زمین و اثرات زنجیره‌ای جهانی مقوله دیگری است که این مقاله به آن پرداخته است. اثرات زنجیره‌ای جهانی نشان می‌دهد که سیستم‌های اقتصادی، محیط زیستی و اجتماعی در سطح جهانی به هم متصل هستند. در این فرایند جنگ به اختلال در تولید و صادرات مواد غذایی منجر شده، این رویه افزایش قیمت جهانی غذا را به همراه دارد و در نتیجه شاهد گسترش کشاورزی در مناطق جدید و تبدیل جنگل‌ها و زیستگاه‌های طبیعی به زمین کشاورزی هستیم. به‌این‌ترتیب افزایش چشمگیر تخریب زیستگاه‌ها در مناطق دور از جنگ اتفاق می‌افتد. در برخی موارد، این فرایند می‌تواند باعث ازدست‌رفتن تنوع زیستی جهانی در مقیاسی قابل‌توجه شود.

کم‌اثرشدن سیستم‌های حفاظت

«درگیری‌های مسلحانه و پژوهش در زمینه تنوع زیستی» عنوان مقاله‌ای در مجلات نیچر است که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده است. یکی از یافته‌های محوری مقاله این است که جنگ‌ها موجب کم‌اثرشدن حکمرانی محیط‌زیستی می‌شوند. این موضوع به واسطه اختلال فعالیت محیط‌بان‌ها، ازبین‌رفتن بودجه‌های حفاظتی، نابودی شبکه‌های پایش علمی و کاهش ظرفیت دولت‌ها در اجرای قوانین محیط‌زیستی است. در نتیجه، حتی مناطقی که از نظر فیزیکی کمتر آسیب دیده‌اند، به دلیل کم‌اثرشدن مدیریت، وارد وضعیت تخریب تدریجی می‌شوند.

بهره‌برداری غیرقانونی از منابع طبیعی در شرایط جنگی

در شرایط جنگ، کاهش نظارت دولت و افزایش فقر باعث افزایش فشار بر منابع طبیعی می‌شود. در مقاله‌ای با عنوان «جنگ، جابه‌جایی اجباری و ازدست‌رفتن تنوع زیستی: الگوهای جهانی و پیامدهای حفاظتی» که در «نیچر» منتشر شده این موضوع یکی از سه مسیر اصلی تخریب تنوع زیستی معرفی شده است.

این بهره‌برداری شامل شکار غیرقانونی گونه‌های بزرگ (پستانداران و پرندگان)، قاچاق حیات‌وحش، قطع گسترده درختان برای سوخت و استخراج غیرقانونی مواد معدنی می‌شود. در بسیاری از مناطق جنگی، این فعالیت‌ها نه‌تنها توسط گروه‌های غیررسمی، بلکه گاهی توسط سایرین نیز انجام می‌شود که خود به تشدید تخریب اکوسیستم‌ها منجر می‌شود.

آوارگی انسانی و فشار بر اکوسیستم‌های مناطق امن

یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده جنگ، اثر آن بر جابه‌جایی جمعیت انسانی است. در پژوهش «جنگ، جابه‌جایی اجباری و ازدست‌رفتن تنوع زیستی: الگوهای جهانی و پیامدهای حفاظتی» منتشر شده در نیچر نشان داده می‌شود که جنگ‌ها باعث آوارگی گسترده جمعیت‌ها می‌شوند که این امر پیامدهای اکولوژیک جدی دارد.

وقتی جمعیت‌های آواره وارد مناطق طبیعی یا حاشیه‌ای می‌شوند جنگل‌ها را برای سوخت و ساخت‌وساز تخریب می‌کنند. این وضعیت همچنین فشار بر منابع آب را افزایش می‌دهد. در کنار آن زمین‌های طبیعی به سکونتگاه تبدیل می‌شوند و چرای بی‌رویه دام افزایش می‌یابد. این فرایند باعث می‌شود حتی مناطق غیرجنگی نیز تحت‌فشار شدید اکولوژیک قرار گیرند.

جنگ و شکاف دانشی

در پژوهش «جنگ، جابه‌جایی و ازدست‌رفتن تنوع زیستی: الگوهای جهانی و پیامدهای حفاظتی» یکی دیگر از پیامدهای جنگ، توقف تحقیقات علمی در مناطق جنگی عنوان شده است.

پیامدهای این پدیده شامل ازبین‌رفتن داده‌های بلندمدت اکولوژیک، توقف پایش گونه‌های در معرض خطر، عدم امکان مدل‌سازی تغییرات محیط زیستی و کاهش دقت پیش‌بینی‌های اقلیمی و اکولوژیک است. این وضعیت باعث ایجاد یک «شکاف دانشی ساختاری» می‌شود که در آن میزان واقعی تخریب طبیعت کمتر از واقعیت، برآورد می‌شود.

بازگشت‌ناپذیری اکولوژیک

یکی از مهم‌ترین نتایج مشترک در ادبیات علمی جدید این است که اثر جنگ‌ها اغلب بازگشت‌ناپذیر یا بسیار کندبازگشت هستند.بر اساس مقاله «تنوع زیستی در زمان‌های درگیری» در زمانه جنگ برخی گونه‌ها به طور کامل منقرض می‌شوند، ساختار شبکه‌های غذایی تغییر دائمی پیدا می‌کند و اکوسیستم‌ها به شکل جدی آسیب می‌بینند. این وضعیت در اکولوژی با عنوان «تغییر ناگهانی یا گذار در وضعیت پایدار اکوسیستم (رژیم اکولوژیکی)» شناخته می‌شود.

صلح و بازسازی اکولوژیک

با وجود تصویر بحرانی، مطالعات نشان می‌دهند که صلح می‌تواند فرصت بازسازی ایجاد کند. مقاله «تنوع زیستی در زمان‌های درگیری» با اشاره به نمونه «موزامبیک» نشان می‌دهد که فروپاشی جنگ باعث تغییرات شدید در اکوسیستم شد و گونه‌های مهاجم گسترش یافتند؛ اما با صلح، اکوسیستم بهبود یافت. درعین‌حال این پژوهش نشان می‌دهد که بازسازی اکولوژیک ممکن است، اما نیازمند مدیریت فعال و طولانی‌مدت است.

جوامع محلی و حفاظت از تنوع زیستی

مطالعات منتشر شده همچنین نشان می‌دهند که در بسیاری از مناطق، زمین‌های متعلق به جوامع محلی حتی در شرایط جنگ نیز عملکرد حفاظتی بهتری دارند. نگارندگان مقاله «تنوع زیستی در زمان‌های درگیری» به چند دلیل در این باره اشاره می‌کنند که شامل مدیریت سنتی پایدار، وابستگی مستقیم معیشتی به طبیعت، ساختار اجتماعی مقاوم‌تر و عدم وابستگی به نهادهای دولتی در شرایط جنگ می‌شوند.

خلأ چارچوب‌های جهانی حفاظت از تنوع زیستی

دو مقاله «جنگ، آوارگی و ازدست‌رفتن تنوع زیستی: الگوهای جهانی و پیامدهای حفاظتی» و «تنوع زیستی در زمان‌های درگیری» نقدی هم به چارچوب‌های جهانی حفاظت از تنوع زیستی دارند. از نظر آنها این چارچوب‌ها به طور کافی جنگ را لحاظ نکرده‌اند و تمرکز اصلی‌شان بر تغییر اقلیم به‌جای درگیری‌های مسلحانه است. این موضوع از نظر نگارندگان یک شکاف مهم در سیاست‌گذاری جهانی محسوب می‌شود.

اثر عمیق جنگ بر تنوع زیستی

بر اساس یافته‌های این مطالعات که بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ منتشر شده‌اند، جنگ‌ها از طریق چهار مکانیسم اصلی باعث کاهش تنوع زیستی می‌شوند؛ تخریب مستقیم زیستگاه‌ها، ضعیف‌شدن حکمرانی محیط‌زیستی، بهره‌برداری غیرقانونی از منابع طبیعی و اثرات غیرمستقیم جهانی و آوارگی انسانی. در نهایت آنها نتیجه می‌گیرند که جنگ‌ها نه‌تنها باعث ازبین‌رفتن گونه‌ها می‌شوند، بلکه سیستم‌های علمی، نهادی و اجتماعی حفاظت از طبیعت را نیز تضعیف می‌کنند. این ترکیب باعث می‌شود اثرات جنگ‌ها بسیار عمیق‌تر، گسترده‌تر و طولانی‌تر از آن چیزی باشد که در نگاه سطحی دیده می‌شود.