غلامرضا قادری سال‌هاست که در استان فارس به کار حفاظت مشغول است. تمرکز او در سال‌های اخیر بیشتر بر روی پشتیبانی از افرادی بود که به‌صورت مستقیم درگیر امر حفاظت هستند و تلاش می‌کرد حمایت‌های مالی برایشان فراهم کند. «بخش دیگری که امسال به آن می‌پردازیم، بحث مطالعه و سرشماری پرندگان مهاجر در استان فارس است.»

جنگ دوازده‌روزه که در خردادماه شروع شد، استفاده از فناوری در حفاظت را تحت‌تأثیر خود قرار داد و محدودیت‌هایی را به‌ویژه برای پایش‌های هوایی و دوربین‌های تله‌ای به وجود آورد. همین موضوع باعث شد سرشماری برخی گونه‌های پرندگان (فلامینگو) که بدون وسایلی مانند پهپاد عملاً امکان‌پذیر نیست و دقت کافی را ندارد،‌ دچار مشکل شود. یکی دیگر از چالش‌های آنها به اقتصاد برمی‌گشت؛ به‌‌ویژه بعد از شوک نرخ ارزی که افزایش بسیار زیاد قیمت تجهیزات متعارفی مثل دوربین دوچشمی و عکاسی را شاهد بودیم و باعث شد افراد علاقه‌مند، به‌ویژ‌ه دانشجویان، امکان تهیه این ابزارهای ابتدایی را هم نداشته باشند. «اختلال اینترنت ولو به‌صورت موقت در دی و ابتدای بهمن هم عملاً تمام کارهای پژوهشی و میدانی را زمین‌گیر کرد.»

ازآنجاکه بخش مهمی از حفاظت و حساسیت‌های مربوط به این بخش توسط شبکه‌های اجتماعی پخش و گسترده می‌شود، قطع اینترنت عملاً نورافکن رسانه‌ای حداقلی را از سر بخش‌ها و پروژه‌های مخرب برمی‌دارد. «در این شرایط، گروه‌های ذی‌نفع تخریب بسیار فعال شده‌اند و بدون نظارت همگانی به‌سرعت طرح‌های مخرب را بدون مقاومت پیش می‌برند.»

در این روزها که سایه جنگ بیش از گذشته بر زندگی همه سایه افکنده‌، غلامرضا قادری تلاش می‌کند ارتباطاتش را با سایر حفاظتگران حفظ کند. «می‌خواهیم حداقل کارهای جاری را به سرانجام برسانیم و درصورت امکان آنها را ادامه دهیم.»

او پیشنهادی هم برای مواقع بحرانی مانند امروز دارد. «حفظ شبکه افراد درگیر در حفاظت و فراهم کردن حداقل‌های مالی و پشتیبانی از این افراد، برای مدیریت و عبور با خسارت کمتر از این شرایط ضروری است.»

سکوت سازمان حفاظت محیط‌زیست نگران‌کننده است

مهسا هاشمی بیشتر درگیر پرندگان است. پیش از اتفاقات اخیر درگیر پروژه‌ای در موضوع حفاظت مشارکتی در استان گلستان بود. علاوه‌برآن، تدریس پرنده‌نگری برای دانشجویان دوره‌های راهنمایان طبیعت‌گردی را هم در اصفهان انجام می‌‌دهد. «حال‌وهوای عمومی بسیار نامساعد است. پروژه‌ای که قصد داشتم انجام دهم، فعلاً متوقف شده و ناچار شدم آن را کنار بگذارم.»

در مورد تدریس، او یکی از دشوارترین تجربه‌های حرفه‌ای خود در این چند دوره را داشت؛ حال عمومی دانشجویان بسیار نامناسب بود و شور و اشتیاقی که معمولاً برای یادگیری درباره پرندگان وجود داشت، عملاً از بین رفته است. «بخش قابل‌توجهی از زمان کلاس صرف گفت‌وگو درباره شرایط اجتماعی شد. فضای کلاس مملو از ناامیدی است. دانشجویانی که اکنون دوره تورلیدری را می‌گذرانند، شاید یک یا دو نفرشان در آینده به حوزه حفاظت وارد شوند، اما این میزان ناامیدی در هیچ دوره‌ای سابقه نداشت؛ تا جایی که می‌گفتند با این وضعیت که انسان‌ها در حال ازدست‌رفتن هستند، پرداختن به محیط‌زیست چه معنایی دارد.»

فعالیت مهسا در حوزه حفاظت به‌شدت تحت‌تأثیر قرار گرفته، حجم ناامیدی بسیار بالاست و بیشتر تلاش می‌کند خودش را از نظر روحی حفظ کند. «ترجیحم این است که اگر فرصتی فراهم شود، به مدارس سر بزنم و با دانش‌آموزان گفت‌وگو کنم. اگر قبلاً درآمدی هم وجود داشت، اکنون دیگر چنین نیست. منابع مالی به‌شدت کاهش یافته و عملاً امکان پیشبرد برنامه‌ها وجود ندارد. برای مثال، برنامه‌های پرنده‌نگری که برای مهدکودک‌ها و مدارس برگزار می‌کردیم، متوقف شده است؛ همین چند روز پیش اعلام کردند خانواده‌ها توان پرداخت هزینه چنین برنامه‌هایی را ندارند. بخشی از فعالیت‌های آموزشی نیز لغو شده است. در حال حاضر بیشتر مطالعه می‌کنم که در کشورهایی با شرایط مشابه چه اتفاقی برای محیط‌زیست رخ داده. صادقانه بگویم، این موضوع برایم اندوه‌بار است.»

تعطیلی آموزش محیط‌زیست و پروژه‌ها مهسا را در وضعیت دشواری به‌لحاظ اقتصادی قرار داده است. «واقعاً نمی‌دانم باید چه کنم، اما دغدغه شخصی‌ام اجازه نمی‌دهد کنار بکشم. حتی پیشنهاد داده‌ام به‌صورت رایگان در مدارس حضور پیدا کنم و با دانش‌آموزان گفت‌وگو داشته باشم. شاید صحبت درباره حیوانات و محیط‌زیست بتواند هم بر آینده آنها اثر مثبت بگذارد و هم در این شرایط هجوم اخبار و فشار سنگین بر نسل جدید، به‌ویژه نسل آلفا، به بهبود حال روحی‌شان کمک کند.»

در کنار همه این نگرانی‌ها و مشکلات،‌ افزایش فشارهای امنیتی بر فعالان محیط‌زیست افزایش یافته است. «احساس می‌کنم شرایط امنیتی، فراتر از فضای عمومی جامعه، بر فعالان محیط‌زیست نیز سایه انداخته است. یک فعال محیط‌زیست نباید همواره نگران تماس تلفنی یا حضور افراد پشت در منزل باشد. شنیدن خبر بازداشت دوستان و نگرانی دائمی، واقعاً آزاردهنده است.»

قطعی طولانی اینترنت چالش‌های زیادی برای زندگی همه ایرانی‌ها به‌دنبال داشت،‌ نمونه‌اش حفاظتگران!‌ به‌گفته این حفاظتگر، چنین رویه‌ای به ما نشان می‌دهد هر لحظه ممکن است ارتباط دیجیتال و آنلاین خود را به‌مدت نامعینی از دست بدهیم. همین موضوع، آموزش شیوه‌های آفلاین را به‌ویژه به جامعه که در بطن محیط‌زیست حضور دارند، ضروری می‌کند؛ اینکه بیاموزند چگونه بدون اتکا به اینترنت ارتباط برقرار کنند و مستندسازی انجام دهند. «درصورتی‌که اینترنت قطع شود، به نظر من باید آمادگی فعالیت کاملا آفلاین را داشته باشیم. لازم است به جامعه‌های محلی آموزش دهیم چگونه وقایع محیط‌زیستی را ثبت و مستندسازی کنند؛ حتی اگر تنها ابزار موجود یک تلفن همراه ساده باشد. ثبت تصاویر، یادداشت‌برداری با ذکر تاریخ دقیق و انتقال اطلاعات از طریق ارتباطات چهره‌به‌چهره می‌تواند جایگزین بخشی از ارتباطات آنلاین شود. با ازدست‌رفتن بسترهایی مانند اینستاگرام و تلگرام، باید از ظرفیت جمع‌های محلی استفاده کرد.»

نگرانی جدی دیگر، کاهش توجه به اجرای قوانین و استراتژی‌های محیط‌زیستی در شرایط امروز ایران است. براساس مطالعاتی که مهسا درباره کشورهای دیگر داشته،‌ در وضعیت‌های بحرانی، اولویت دولت‌ها معمولاً از حوزه محیط‌زیست فاصله می‌گیرد. «این مطالعات نشان می‌دهد در چنین وضعیتی، منابع به‌سمت امنیت و کنترل اجتماعی هدایت می‌شود و سیاست‌های حفاظتی به حاشیه می‌رود. این مسئله بسیار نگران‌کننده است. در شرایط محدودیت‌های اجتماعی، اجرای مقررات تضعیف می‌شود و احتمال فساد در پروژه‌های محیط‌زیستی و توسعه‌ای افزایش می‌یابد. انتظار من به‌عنوان یک فعال محیط‌زیست، شفافیت از سوی سازمان محیط‌زیست است، نه سکوت. ترجیح می‌دهم در قالب بیانیه‌ای رسمی اعلام شود حتی در شرایط بحرانی نیز اجرای قوانین و اقدامات حفاظتی ادامه دارد. شنیدن این اطمینان برای ما ضروری است.»

به‌گفته این حفاظتگر، تقریباً تمامی پروژه‌های بلندمدت متوقف یا به حاشیه رانده شده‌اند. «بحران اقتصادی امکان پیشبرد پروژه‌های جدید را از بین برده است. حتی جامعه‌های محلی که پیش‌تر با آنها همکاری داشتیم، اکنون با مشکلات معیشتی جدی مواجه‌اند و پرداختن به دغدغه‌های محیط‌زیستی برایشان دشوار است. در چنین شرایطی، احتمال افزایش شکار غیرمجاز و فساد در پروژه‌ها بیشتر می‌شود. سکوت نهادهای مسئول در این زمینه نگران‌کننده است.»

راهکار چیست؟ این حفاظتگر معتقد است باید جمع‌های کوچک اما منسجم شکل بگیرد و درصورت امکان، ارتباط حضوری با مناطق بحرانی حفظ شود. «آموزش مستقیم و رو‌ در‌ رو اهمیت مضاعف پیدا کرده است. باید مستندسازی دستی، ثبت مشاهدات و انتقال انسانی اطلاعات تقویت شود. در شرایطی که ارتباط دیجیتال محدود می‌شود، ارتباط انسانی اهمیت بیشتری می‌یابد.»