Download

با گذر کردن از میانه زمستان، تهران همچون ماه‌های گذشته بدترین وضعیت بارش را از سر می‌گذراند. این وضع را می‌توان در آمارهای سازمان هواشناسی به روشنی دید. درحالی‌که میانگین بارش تهران در بلندمدت ۱۱۳.۲ میلی‌متر برآورد می‌شود، در سال آبی جاری تنها به‌طور میانگین ۳۱.۲ میلی‌متر بارش دریافت کرده است. به‌علاوه، ایران در سال آبی جاری تا ۱۲ بهمن ۱.۱ درصد افزایش بارش نسبت به میانگین بلندمدت را تجربه کرده، اما تهران با ثبت بیش از ۷۲ درصد کم‌بارشی در مقایسه با سایر استان‌ها وضعیت بدتری دارد. از همین روست که سدهای تأمین‌کننده آب هم زمستانی خشک را تجربه می‌کنند و مدیریت منابع آب برای تأمین نیاز مصرف‌کنندگان به آب‌های زیرزمینی روی آورده است.

«بهزاد پارسا»، مدیرعامل شرکت آب‌منطقه‌ای تهران، ظهر شنبه (۱۸ بهمن) در جلسه‌ای با استاندار و مدیران استانی، وضعیت منابع آبی استان تهران را بحرانی خواند و شرایط را این‌طور وصف کرد: «استان تهران با داشتن ۴۲ درصد از منابع آبی کشور و ۲۳ درصد مصرف کل کشور، در شرایط خشکسالی پنج‌ساله و کاهش بارش‌های پیاپی، در تنش مطلق آبی قرار گرفته است.»

به‌گفته او، براساس شاخص‌های بین‌المللی، سرانه مصرف آب هر نفر در تهران به ۱۷۰ مترمکعب رسیده که «پس از سیستان‌و‌بلوچستان، بحرانی‌ترین سطح در کشور است». از سوی دیگر، با وجود بارش‌های اخیر در اواخر آذر، استان تهران هنوز ۶۰ درصد نسبت به شرایط نرمال عقب است و درصورت تداوم شرایط فعلی، تابستان پیش رو «بسیار سخت» خواهد بود.

جزئیاتی درباره حجم مرده سدها

کاهش شدید بارش‌، وضعیت تأمین آب پایتخت را در شرایطی ناپایدار قرار داده است. این‌طورکه تسنیم خبر داده، برای نخستین‌ بار در تاریخ تهران، هر پنج سد تأمین‌کننده آب پایتخت، به حجم مرده رسیده‌اند. در مهندسی آب، رسیدن به حجم مرده یعنی حجم مخزن پایین‌تر از تراز بهره‌برداری قرار گرفته و به‌دلیل محدودیت‌های فنی و کیفی، قابل برداشت و مصرف نیست.

بر این اساس، برداشت از ذخایر آبی چهار سد «لار»، «لتیان»، «ماملو» و «کرج» متوقف شده و میزان خروجی آب این سدها برابر ورودی لحظه‌ای آب به مخازن آنهاست و تنها از ذخایر سد «طالقان» همچنان برداشت می‌شود؛ سد بزرگی که خود به حجم مرده رسیده است. 

بیایید داشته‌ها و نداشته‌های سدهای تهران را مرور کنیم. براساس، آخرین آمار رسمی شرکت مدیریت منابع آب ایران در تاریخ دوازدهم بهمن‌ماه امسال، سدهای تهران چنین وضعیتی دارند:

• سد کرج (امیرکبیر) که یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب تهران است، از مجموع ظرفیت ۲۰۵ میلیون مترمکعبی مخزن خود، فقط ۶ میلیون مترمکعب ذخیره آبی دارد؛ یعنی فقط ۳ درصد از مخزن این سد پُر و ۹۷ درصد آن خالی است. ازآنجاکه حجم مرده این سد حدود ۱۰ میلیون مترمکعب برآورد شده، سد کرج از ابتدای زمستان از مدار خارج شده و تنها خروجی سد، میزان آورد لحظه‌ای و روزانه آب به مخزن آن است.
• لتیان هم با وضعیت مشابهی روبه‌رو است. از مجموع ۹۵ میلیون مترمکعب حجم مخزن این سد، فقط ۵ میلیون مترمکعب آب ذخیره شده که معادل ۵ درصد از ظرفیت کل مخزن است. با توجه به اینکه حجم مرده این سد ۲۸ میلیون مترمکعب تعیین شده، سد لتیان هم مدت‌هاست به حجم مرده رسیده و امکان بهره‌برداری از بخش قابل‌توجهی از ظرفیت آن وجود ندارد. این وضعیت می‌تواند تأثیر بسزایی بر میزان آب قابل‌تأمین برای مناطق تحت پوشش لتیان داشته باشد.
• وضعیت سد لار به‌مراتب بدتر است؛ سدی که به‌دلیل فرار آب همواره با مشکلاتی در زمینه ذخیره آب روبه‌رو بوده، در سال جاری با کاهش شدید ذخایر مواجه شده است. در حال حاضر، از مخزن ۹۶۰ میلیون مترمکعبی این سد، فقط ۱۰ میلیون مترمکعب آب ذخیره شده است. با توجه به اینکه حجم مرده این سد ۲۳ میلیون مترمکعب اعلام شده است، سد لار نیز به حجم مرده رسیده و عملاً بخش زیادی از ظرفیت آن غیر قابل استفاده شده است.
• سد ماملو در شرق تهران هم به همین شکل؛ حجم مخزن این سد ۲۵۰ میلیون مترمکعب است، اما در حال حاضر فقط ۱۸ میلیون مترمکعب آب در ذخیره دارد؛ یعنی فقط ۷ درصد از مخزن سد پُر و ۹۳ درصد آن خالی است. با توجه به حجم مرده ۲۸ میلیون مترمکعبی این سد، ماملو نیز به حجم مرده رسیده است. این سد در شهریورماه هم از مدار خارج شده بود.
• در میان سدهای تأمین‌کننده آب تهران، طالقان، تنها سدی است که برداشت از ذخایر آب آن همچنان ادامه دارد. طالقان که از نظر حجم مخزن بزرگ‌ترین سد تأمین آب تهران و البرز محسوب می‌شود، ظرفیتی ۴۲۰ میلیون مترمکعبی دارد و در حال حاضر ۸۸ میلیون مترمکعب آب در آن ذخیره شده است. با این‌همه، ازآنجاکه حجم مرده این سد ۱۰۰ میلیون مترمکعب اعلام شده است، سد طالقان هم به حجم مرده رسیده است.

بنابراین، از مجموع پنج سد تأمین‌کننده آب تهران، همه آنها سدها به حجم مرده رسیده‌اند و برداشت از ذخایر چهار سد متوقف شده است.

این وضعیت درحالی‌است که پیش‌ازاین و در اواخر تابستان شرکت آب‌وفاضلاب تأکید کرده بود پایتخت در بدترین وضعیت منابع آبی در ۱۰۰ سال اخیر قرار گرفته است. در آن زمان تا ۲۱ تیرماه، مخزن سد امیرکبیر فقط ۳۸ درصد (۵۸ درصد کمتر از ۱۴۰۳)، سد لار ۷ درصد (۲۴ درصد کمتر)، طالقان ۵۳ درصد (۳۲ درصد کمتر) و لتیان و ماملو ۲۰ درصد (۴۴ درصد کمتر) پر بودند.

رکوردشکنی در برداشت آب‌های زیرزمینی تهران

مدیران شرکت‌های آب‌وفاضلاب و آب‌منطقه‌ای در سال‌های گذشته گفته بودند معمولاً ۶۰ درصد آب مورد نیاز تهران از منابع سطحی (یعنی همان سدهای تأمین‌کننده) و ۳۰ درصد از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و در سال‌های خشک این نسبت به مرز ۵۰-۵۰ می‌رسد. اما از سال ۱۴۰۲ این نسبت کاملاً معکوس شد و سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب تهران به ۶۰ درصد رسید. این رقمی است که در گفته‌های اخیر مدیران آبی نیز تکرار شده است.

حالا تسنیم نوشته است بین ۷۰ تا ۸۰ درصد آب روزانه تهران، از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و این سهم باز هم روبه افزایش است. تغییر الگوی تأمین آب، نشانه عبور تهران از کم‌آبی مقطعی به بحرانی ساختاری است؛ زیرا برداشت فزاینده از منابع زیرزمینی، که سرعت تغذیه طبیعی آنها به‌مراتب کمتر از میزان استخراج است، به افت پایدار آبخوان‌ها می‌انجامد. این روند ظرفیت تأمین آب در بلندمدت را به‌طور جدی کاهش می‌دهد.

اکنون این الگو وارونه شده و منابع زیرزمینی به منبع اصلی تأمین آب تهران تبدیل شده‌اند. بار تأمین آب به منابعی منتقل شده که توان بازیابی آنها محدود، زمان‌بر و در بسیاری موارد غیر قابل بازگشت است. این تغییر نشانگر ورود تهران به مرحله پرخطر  بحران آب است که علاوه‌بر کمبود آب، پیامدهایی همچون فرونشست زمین و تضعیف امنیت زیربنایی شهر را به‌دنبال دارد.

آماری که مرور کردیم، مدیران حوزه آب را به توصیه صرفه‌جویی و مدیریت مصرف آب در تهران واداشته است. مدیرعامل آب‌منطقه‌ای تهران دراین‌باره گفته است: «با توجه به افزایش جمعیت استان که اکنون حدود ۱۹ میلیون نفر است، استفاده بهینه از منابع موجود و اجرای پروژه‌های توسعه آبرسانی برای جلوگیری از بحران آبی ضروری است.»

به‌گفته او، برای مدیریت این وضعیت، پروژه‌هایی در دست اجرا است؛ از جمله تکمیل سامانه تأمین آب غرب استان با ظرفیت اضافه ۱۶۲ میلیون مترمکعب که ۵۲ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و همین‌طور پروژه آبرسانی از سد کرج که با ۸۸ درصد پیشرفت فیزیکی در حال اجراست. به‌علاوه، پروژه خطوط انتقال آب ۶۲ کیلومتری در مناطق صعب‌العبور که به‌گفته او، برای ارتقای کیفیت و کمیت آب در شبکه شهری انجام شده است.

بارش‌ها فریبمان ندهد

حجم خالی سدهای تهران در حالی پیش روی ماست که سامانه‌های بارشی یکی‌یکی می‌آیند و می‌روند. کارشناسان حوزه آب، مثل «محمود یزدانی»، معتقدند این بارش‌ها نباید ما را فریب دهد. او به ایسنا گفته است: «افزایش‌های مقطعی در جریان‌های بارشی نمی‌تواند تأثیر بنیادینی بر وضعیت منابع آبی کشور داشته باشد. با وجود اثرگذاری کوتاه‌مدت بارش‌ها، برداشت بیش‌ازاندازه از منابع آب زیرزمینی، کاهش سهم آب محیط‌زیست و سایر عوامل مرتبط، مانع از آن می‌شود که این بارش‌ها تأثیر قابل‌ ملاحظه‌ای در بهبود شرایط عمومی منابع آبی کشور داشته باشند.»

به‌گفته او، باور به استمرار منابع آبی یک اشتباه بزرگ است و باید از این فرصت محدود برای اجرای الزامات قانونی کاهش مصرف ۱۵ میلیارد مترمکعبی در کشاورزی و قطع آبیاری غرقابی استفاده کرد تا در برابر نوسانات بارش پایدار بمانیم.

این کارشناس حوزه آب با اشاره به جمعیت بالای تهران گفت: «حدود یک‌چهارم منابع آبی کشور تنها در این کلانشهر مصرف می‌شود و ازاین‌رو، وضعیت بارندگی و منابع آبی پایتخت مستقیماً بر تراز آبی کشور تأثیرگذار است.»

به‌گفته او، در حال حاضر نزدیک به یک‌چهارم کشور درگیر تداوم خشکسالی است و از همین روست که با وجود افزایش نسبی میزان بارش در سطح کشور، ورودی سدهای تهران همچنان نسبت به سال گذشته حدود ۱۱ درصد منفی است و این به‌روشنی نشان می‌دهد وضعیت منابع آبی این ابرشهر مطلوب نیست. به همین دلیل، مدیریت شبکه انتقال، توزیع و مصرف آب باید در اولویت سیاستگذاری‌ها قرار گیرد.