تجربه کشورهایی مانند ایتالیا، اسپانیا، فرانسه و ترکیه نشان می‌دهد با برنامه‌ریزی بلندمدت، سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌ها و حفاظت از فرهنگ و طبیعت محلی، گردشگری می‌تواند به منبعی پایدار برای اقتصاد روستاها تبدیل شود. در این مدل‌ها، توسعه نه به قیمت تخریب، بلکه برپایه حفظ هویت محلی تعریف می‌شود. اما در ایران، روستاهایی که با عنوان «روستای هدف گردشگری» معرفی می‌شوند، اغلب با مجموعه‌ای از چالش‌ها و تناقض‌ها روبه‌رو هستند که این الگو را به‌کلی وارونه می‌کند. توسعه بی‌ضابطه گردشگری در این روستاها بلای جان هویت و فرهنگ و چشم‌انداز آنها می‌شود. «قلات» یکی از همین روستاهاست که به‌دلیل تاریخ، فرهنگ و چشم‌انداز زیبای طبیعی می‌تواند یکی از موفق‌ترین مراکز گردشگری روستایی کشور باشد؛ اما به‌دلیل نبود برنامه‌ریزی بلندمدت و تصمیم‌گیری‌های اشتباه به جایی رسیده که گردشگری در آن به‌جای فرصت، به تهدید تبدیل شده است.

روستای تاریخی و ثبت‌ ملی قلات شیراز، که روزگاری نمونه‌ای از هم‌زیستی طبیعت و تاریخ بود، امروز زیر فشار ساخت‌وسازهای افسارگسیخته، تجاوز به بستر رودخانه و بی‌نظمی مدیریتی، حال خوشی ندارد. روایت‌ها و شواهد میدانی نشان می‌دهد آنچه در قلات رخ می‌دهد، نه توسعه گردشگری، بلکه تخریب تدریجی یک میراث ملی با مجوزی نانوشته در سکوت است.

از عصر نادر تا عصر ما

قلات با پیشینه‌ای تاریخی که از دوره افشاریه به این‌سو دارای ساختاری یکپارچه بوده، همواره به‌عنوان یکی از مقاصد شاخص گردشگری اطراف شهر شیراز شناخته می‌شود. کوچه‌باغ‌ها، معماری پلکانی، همجواری با جنگل و رودخانه و بافت تاریخی منسجم، این روستا را به مقصدی کم‌نظیر بدل کرده؛ مقصدی که امروز، به‌گفته کنشگران میراث‌فرهنگی، با چهره‌ای مخدوش و آینده‌ای مبهم مواجه است. «سیاوش آریا»، پژوهشگر و کنشگر میراث‌فرهنگی، چندی پیش در گفت‌وگو با ایسنا تصویری تلخ از وضعیت کنونی روستا ارائه داد؛ تصویری که در آن، لذت قدم‌زدن در بافت تاریخی روستا، با دیوارهای بلند و چشم‌اندازهای آشفته، خراب می‌شود. به‌باور او، در حال حاضر مهم‌ترین تهدید قلات، ساخت‌وسازهای بلندمرتبه و بی‌ضابطه در دل بافت تاریخی روستا است. احداث یک هتل چندطبقه در میان روستا، آن‌هم در مجاورت مسجد تاریخی، به نماد این تخلفات تبدیل شده؛ سازه‌ای که نه‌تنها با ضوابط ارتفاعی اعلام‌شده از سوی میراث‌فرهنگی همخوانی ندارد، بلکه هویت بصری روستا را به‌طور جدی مخدوش کرده است.

نگاهی به اخبار مربوط به قلات نشان می‌دهد بارها درباره این هتل هشدار داده شده، اما نه دهیاری، نه شورای روستا و نه مدیریت شهری شیراز، اقدام مؤثری برای توقف پروژه انجام نداده‌اند. حال این پرسش جدی مطرح است که چگونه در روستایی با بافت تاریخی که به ثبت‌ملی رسیده، چنین ساخت‌وسازهایی بدون توقف ادامه دارد و نهادهای مسئول عملاً به تماشاگر تبدیل شده‌اند.

میراث‌فرهنگی: به‌دنبال تدوین ضوابط اختصاصی برای قلات هستیم

«صادق زارع»، معاون میراث‌فرهنگی استان فارس، در گفت‌وگو با «پیام ما» و در پاسخ به این سؤال که این بلندمرتبه‌سازی‌ها چطور در یک بافت ثبت‌ملی‌شده انجام شده است؟ می‌گوید: «روستای قلات یک بافت تاریخی روستایی ارزشمند ثبت‌شده است و ضابطه ارتفاعی دارد. ضابطه کلی فعلی ۸.۵ متر است و اگر ساخت‌وساز در مجاورت یک بنای تاریخی باشد، حداکثر ارتفاع باید از حداقل بام بنای تاریخی کمتر باشد.» زارع تأکید می‌کند دهیاری موظف به استعلام از میراث‌فرهنگی است: «دهیاری زمانی که قرار است ساخت‌وسازی در محل انجام شود، باید حتماً از اداره‌کل میراث‌فرهنگی استعلام بگیرد و نقشه‌های معماری شامل پلان، مقطع و نما را برای تأیید ارائه کند. اگر استعلام نکند، تخلف است. البته قلات جزو مناطق تحت نظارت یگان حفاظت شیراز است. این یگان هم کنترل و نظارتی دارد. اما گاهی این نظارت به‌خوبی انجام نمی‌شود، یا به‌موقع حضور نداریم. باید بپذیریم نیروی ما کم است و گاهی نظارت‌های یگان حفاظت در این مناطق کفایت نمی‌کند. از طرفی، گاهی دهیاری اصلاً مجوز نمی‌گیرد. در این مواقع، ما به‌صورت حقوقی پیگیری می‌کنیم.»

به‌اعتقاد معاون میراث‌فرهنگی فارس، مشکل قلات تنها رعایت ضوابط حریم یک اثر ثبت ملی نیست: «بافت تاریخی قلات نیاز به ضوابط اختصاصی و طرح حفاظت یکپارچه دارد. صرف ضوابط ثبت کافی نیست. باید یک مطالعه جامع درباره تعیین ضوابط اختصاصی برای آن انجام شود. پس‌ازآن، نیاز به تدوین یک طرح حفاظت یکپارچه برای بافت تاریخی قلات داریم. این کار در استان فارس برای بافت‌های تاریخی شهری و روستایی در حال انجام است. اما به‌دلیل کمبود اعتبار، در برخی مناطق مراحل طراحی ضوابط اختصاصی هنوز به پایان نرسیده است. قلات یکی از روستاهایی است که حتماً نیاز به این ضوابط دارد. اگر ضوابط اختصاصی قلات نهایی شود، برای تک‌تک پلاک‌ها کد مشخص خواهیم داشت و دهیاری دقیقاً براساس آن عمل می‌کند و حتی دیگر نیازی به استعلام جداگانه نخواهد بود. ضمن اینکه بنیاد مسکن نیز در نظر دارد طرح هادی این روستا را بازنگری کند. ما در جلساتی که با این بنیاد داشتیم، این موضوع را مطرح کردیم و خواستیم ضوابطی که ما برای بافت تاریخی قلات در نظر داریم، در بازنگری طرح هادی روستا مدنظر قرار گیرد. این ضوابط هم شامل کل بافت و هم تک‌تک پلاک‌های ارزشمندی است که در قلات وجود دارند.» اما اگر قرار باشد معطل تأمین اعتبار چنین طرح‌هایی بمانیم و ساخت‌وسازها به همین منوال ادامه پیدا کنند، تأمین اعتبار و تدوین ضوابط اختصاصی حکم نوشداروی بعد از مرگ سهراب را پیدا می‌کند و از هویت تاریخی و معماری قلات چیزی باقی نمی‌ماند که ضوابط بخواهند از آن حفاظت کنند.

ثبت ملی؛ یک سپر کاغذی

قلات در سال ۱۳۹۸ به‌عنوان بافت تاریخی روستایی ثبت ملی شده است. اما ضوابط یک بافت ثبت ملی در آن رعایت نمی‌شود. زارع معتقد است برخی ساخت‌وسازهای مخدوش‌کننده منظر روستا مربوط به سال‌های گذشته است: «بخش زیادی از این ساختمان‌ها بدون استعلام از میراث‌فرهنگی و خارج از چارچوب ضوابط ساخته شده‌اند. ما گزارش‌هایی از این موضوع داشتیم که اهالی و کارشناسان نیز معترض بودند. قرار است پلاک به پلاک روستا بررسی شود و مشخص شود این ساختمان‌ها متخلف قبل از ابلاغ ضوابط، ساخته شده یا نه؟ حالا که بافت تاریخی قلات ضابطه‌مند شده و حریم مصوب دارد، قطعاً چنین اتفاقاتی نباید دوباره رخ دهد.» شش سال از ثبت ملی بافت تاریخی روستای قلات می‌گذرد و در این سال‌ها هتل‌ها و ساختمان‌های بلندمرتبه بارها حریم منظری و هویت بصری روستا را مخدوش کرده‌اند، اما اقدامی برای توقف این پروژه‌ها صورت نگرفته است، حال مشخص نیست اگر این بناها تخلف کرده باشند و در شش سال اخیر قد کشیده باشند، تکلیف چیست؟ جریمه نقدی یا کوتاه شدن ارتفاع یا تغییر نمای نامربوط به بافت روستا؟

از شکستن حریم تاریخ تا تجاوز به طبیعت

بحران قلات تنها به بافت تاریخی محدود نمی‌شود. در بخش جنگلی و حریم رودخانه، ساخت‌وسازهای غیرمجاز، آن‌هم به‌صورت گسترده، واقعیتی انکارناپذیر است. رستوران‌ها و کافی‌شاپ‌هایی که در بستر رودخانه یا در نزدیکی چشمه‌های طبیعی شکل گرفته‌اند، نمونه‌ای آشکار از نقض هم‌زمان قوانین میراث‌فرهنگی، محیط‌زیست و منابع‌طبیعی‌اند. نقش سازمان‌هایی چون منابع‌طبیعی، حفاظت محیط‌زیست و وزارت نیرو در مواجهه با این تخلفات در هاله‌ای از ابهام است. سکوت این نهادها، در کنار انفعال مدیریت محلی، این تصور را تقویت می‌کند که قانون در قلات نه اجرا می‌شود و نه ضمانت اجرایی دارد. انباشت زباله در بخش‌های جنگلی، بوی نامطبوع و منظر نازیبا، تجربه گردشگران را از این روستای زیبا و تاریخی به‌شدت تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

آنچه امروز در قلات جریان دارد، نه توسعه گردشگری پایدار است و نه پاسخ به نیازهای محلی. قلات قربانی روندی است که در آن ساخت‌وساز جای برنامه‌ریزی را گرفته و سود کوتاه‌مدت بر منافع عمومی و میراث ملی ترجیح داده شده است. اگر تدوین ضوابط اختصاصی، بازنگری طرح هادی، کنترل ساخت‌وساز و برخورد قاطع با تخلفات به‌سرعت انجام نشود، قلات نه‌تنها شانسی در گردشگری استان ندارد، که ماهیت تاریخی آن هم کم‌رنگ می‌شود.