«وحید شریعت»، رئیس انجمن روان‌پزشکی ایران، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره عواقب روانی گسترده مواجهه با صحنه‌های خشونت‌بار و اخبار ناگوار در جامعه هشدار می‌دهد و بر لزوم مداخلات فوری و علمی تأکید می‌کند.

تأثیرات عمیق و ماندگار روانی

شریعت با بیان اینکه مواجهه با صحنه‌های خشونت‌آمیر و ناگواری‌های اخیر می‌تواند تأثیرات مخرب روانی بلندمدتی بر جای بگذارد، توضیح می‌دهد: «معمولاً این تصاویر و اخبار باعث افزایش چشمگیر سطح اضطراب و افسردگی در جامعه می‌شوند. در موارد بسیاری، خود این صحنه‌ها به‌عنوان یک تروما و آسیب روانی عمیق عمل می‌کنند و به‌شکل خاطرات تکرارشونده در ذهن فرد باقی می‌مانند.»

او می‌افزاید: «وقتی چنین ترومایی رخ می‌دهد، ممکن است بخشی از ناخودآگاه و توجه فرد معطوف به این تصاویر شود و درنتیجه، عملکرد روزمره، شغلی و اجتماعی او به‌طور محسوسی کاهش پیدا کند.»

رئیس انجمن روان‌پزشکی ایران با اشاره به طیف اختلالات احتمالی مواجهه با این تصاویر می‌گوید: «برخی از این صحنه‌های ناگوار و خشن ممکن است در افراد مستعد، به‌شکل اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) ظاهر شوند. بااین‌حال، باید توجه داشت در سطح جامعه، افزایش اضطراب و افسردگی، پیامد رایج‌تر و گسترده‌تر این مواجهه‌ها است.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه‌ علوم‌پزشکی ایران با بیان اینکه این تنش‌های روانی ممکن است گاهی به‌صورت علائم جسمانی بروز پیدا کند، تصریح می‌کند: «این مکانیسم در مورد هر استرس شدیدی صادق است. اگر فردی از قبل، بیماری جسمی زمینه‌ای مانند دیابت، فشارخون یا مشکلات قلبی یا هر بیماری جسمی دیگری داشته باشد، شرایط روانی ناشی از این بحران‌ها می‌تواند کنترل بیماری را دشوار و حتی آن را تشدید کند.»

شریعت در ادامه بر لزوم رویکرد صحیح مواجهه با بحران اخیر تأکید می‌کند و می‌گوید: «ما در درجه اول باید به‌جای پرداختن به اقدامات انحرافی، خشونت را در هر شکل و از سوی هر فرد یا گروهی به‌طور قاطع محکوم کنیم. پس از این مرحله، ضروری است بر مراقبت از اقشار آسیب‌پذیر، مانند کودکان و نوجوانان، تمرکز کنیم تا در معرض تصاویر خشن و اخبار ناگوار قرار نگیرند. همچنین، باید مراقب خودمان نیز باشیم. نیازی نیست خود را در جریان این تصاویر و اخبار غرق کنیم. آگاهی از کلیت رویدادها کفایت می‌کند و مواجهه مکرر و جزئی‌نگر، تنها بار روانی ماجرا را افزایش می‌دهد.»

گروه‌های شغلی پرخطر در بحران‌ها

رئیس انجمن روان‌پزشکی ایران با اشاره به گروه‌های شغلی در خط مقدم وقایع و دیگر اقشاری که به‌صورت مستقیم در میان بحران‌ها حضور دارند، هشدار می‌دهد: « کسانی که به‌صورت مستقیم با این حوادث روبه‌رو بوده‌اند، به‌ویژه افرادی مانند پرسنل درمانی (پزشکان و پرستاران)، امدادگران و خبرنگاران، در معرض خطر بسیار بالاتری برای ابتلا به PTSD قرار دارند. این خطر به‌ویژه زمانی که حوادث متعدد، عمدی و ناشی از رفتار انسان باشد، به‌مراتب جدی‌تر و پیچیده‌تر است. ارائه «کمک‌های اولیه روان‌شناختی» به این گروه‌ها ضرورت دارد و باید دسترسی سریع و آسان به این خدمات اولیه برای آنها فراهم شود.»

او در مورد نحوه ارائه خدمات اولیه روان‌شناختی به افراد در معرض آسیب نیز توضیح می‌دهد: «وقتی جمعیتی تحت‌تأثیر یک حادثه قرار می‌گیرند، همه آنها به یک اندازه دچار اختلال نمی‌شوند. ممکن است از هر صد نفر، ۱۰ یا ۱۵ نفر واکنش شدیدتر و آسیب عمیق‌تری را تجربه کنند. این افراد نیازمند شناسایی هوشمندانه و ارائه خدمات تخصصی‌اند. خدمات اولیه روانی، یک ارزیابی کلی از وضعیت سلامت روانی، جسمی و اجتماعی فرد است و شامل توجه به نیازهای اولیه مانند خواب، تغذیه و احساس امنیت نیز می‌شود. ارائه‌دهنده این خدمات حتماً نیازی نیست روان‌پزشک یا روان‌شناس بالینی باشد، بلکه می‌توان به نیروهای داوطلب یا همکاران سایر حرفه‌ها آموزش‌های لازم را داد تا در بستر بحران، افراد پرخطر را شناسایی کنند و به سطوح تخصصی‌تر ارجاع دهند.»

احتمال افزایش بیماری‌های سلامت روان و خودکشی

شریعت همچنین در مورد احتمال افزایش بیماری‌های سلامت روان ابراز نگرانی می‌کند و می‌گوید: «پس از وقایع اخیر و با توجه به فضای سرخوردگی و ناامیدی که در جامعه مشاهده می‌شود، احتمال افزایش شیوع بیماری‌های روانی بسیار زیاد است. این جدای از افرادی است که مستقیماً دچار تروما شده‌اند یا سوگ ازدست‌دادگی را تجربه می‌کنند. وقتی یک جو عمومی ناامیدی حاکم شود، می‌تواند منجر به افزایش اختلالاتی مانند افسردگی اساسی و اضطراب فراگیر شود. ما با نگرانی احتمال می‌دهیم در ماه‌های آینده شاهد افزایش آمار رفتارهای خودکشی در کشور باشیم. این رویدادها به‌عنوان یک عامل استرس‌زای قدرتمند، باعث افزایش مراجعه به مراکز و مطب‌های روان‌پزشکی و روان‌شناسی می‌شود.»

او همچنین با اشاره به اظهارات اخیر رئیس‌جمهور مبنی‌بر نقش کمبود خدمات روان‌شناختی در وقوع ناآرامی‌ها می‌گوید: «این تحلیل یک آدرس اشتباه و از نظر علمی کاملاً غلط و بدون پایه است. مطالعات متعدد نشان می‌دهند عوامل ایجادکننده ناآرامی‌های اجتماعی، مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نابرابری‌ها هستند. وضعیت سلامت روان جامعه بیشتر یک «تابع» و متأثر از این شرایط است، نه یک «علت» برای ایجاد آنها. بهبود شاخص‌های سلامت روان در گرو بهبود شرایط عینی زندگی مردم و کاهش بی‌عدالتی‌ها است.»

هشدار وزارت بهداشت

احتمال افزایش مشکلات سلامت روان در پی این حوادث و درگیری با اخبار و تصاویر آن همچنین موجب واکنش وزارت بهداشت شده است.

«محمدرضا شالبافان»، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، نیز درباره آسیب‌های روانی تماشای تصاویر دلخراش هشدار می‌دهد و می‌گوید: «در شرایط پراسترس، به‌ویژه زمانی که اتفاقات خارج از تجربیات روزمره رخ می‌دهند، فرد ممکن است دچار علائم روانی ناخوشایندی شود که اگر تداوم یابد، به مشکلات شدید روانی منجر می‌شود.»

به‌گفته شالبافان «تروما» یا «ضربه روانی» رویدادی است که فراتر از تجربیات معمول زندگی است و می‌تواند افراد در هر سنی را تحت تأثیر قرار دهد: «کودکان، نوجوانان و جوانان بیشتر در معرض آسیب‌های ناشی از تروما هستند و ممکن است علائم متفاوتی نشان دهند.از جمله این علائم را می‌توان احساس گوش‌به‌زنگی مداوم، اختلال در خواب و کابوس‌های مرتبط با حادثه، اجتناب از مکان‌ها یا نشانه‌های یادآور واقعه آسیب‌زا و درصورت تداوم، بروز کرختی هیجانی، کاهش احساسات و افت عملکرد ذکر کرد.»

او می‌افزاید: «اگر این علائم بیش از یک ماه ادامه یابد، ممکن است به اختلال استرس پس از سانحه تبدیل شود که نیازمند مداخله تخصصی روان‌شناختی و روان‌پزشکی است.»

شالبافان با اشاره به اهمیت مراجعه به‌موقع برای درمان، به‌ویژه در گروه‌های پرخطر مانند نوجوانان و جوانان، تصریح می‌کند: «گاهی فرد خود انگیزه کافی برای درمان ندارد و در این شرایط حمایت اطرافیان، دوستان و خانواده می‌تواند بسیار تعیین‌کننده باشد.»

او یادآور می‌شود: «خانواده‌ها باید آگاه باشند حتی مشاهده تصاویر و فیلم‌های صحنه‌های دلخراش می‌تواند برای روان انسان آسیب‌زا باشد و باعث ایجاد یا تشدید اختلالات مرتبط با تروما شود.»

هشدارهای این متخصصان سلامت روان، این نگرانی را بازتاب می‌دهد که تهدید اختلالات سلامت روان می‌تواند بسیار فراگیر باشد و شاهدان عینی این حوادث، کاربران فضای مجازی و حتی افرادی که از طریق تلویزیون این رویدادها را مشاهده می‌کنند، در بر گیرد.

از سوی دیگر، خطر تبدیل شدن این اختلالات به اختلالاتی ماندگار و مزمن، چون PTSD، وجود دارد. بر همین اساس، نخست باید از مواجهه کودکان و نوجوانان با این تصاویر و اخبار جلوگیری و در مرحله بعد، مواجهه خود را نیز کمتر کنیم. از سوی دیگر، باید دسترسی به خدمات سلامت روان را برای همه افراد جامعه به‌ویژه افرادی که در مواجهه با حوادث اخیر به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم بوده‌اند، فراهم کرد.