جشنواره پرحاشیه و پرحرف‌وحدیث میراث‌فرهنگی گویا بعد از تأخیری چندهفته‌ای قرار است در خوزستان برگزار شود. این جشنواره که پیش‌ازاین قرار بود در روزهای پایانی دی‌ماه در اهواز برگزار شود، به‌دلیل شرایط عمومی کشور به تعویق افتاد. رویدادی که در سه دوره برگزاری خود همواره با نقدهای متعدد کارشناسان و صاحب‌نظران در شکل و شیوه برگزاری و ارائه آثار روبه‌رو بود، حالا قرار است در شرایطی برگزار شود که کشور بعد از اعتراضات گسترده و تبعات آن، همچنان دچار التهاب است. سؤال اینجاست که برگزاری این جشنواره در شرایط موجود که بسیاری از ایرانیان داغدار هستند و میراث‌فرهنگی کشور تقریباً تعطیل است، چه ضرورتی دارد؟ به‌ نظر می‌رسد مهمترین بعد برگزاری چنین جشنواره‌هایی که ایجاد پیوند عمیق میان میان میراث‌فرهنگی با جامعه است، از نگاه برگزارکنندگان این برنامه به‌کل دور مانده است.

نبود شفافیت مالی

از مهمترین نقدهایی که در سه دوره پیشین درباره برگزاری جشنواره از سوی علاقه‌مندان به میراث‌فرهنگی و رسانه‌ها مطرح شد، موضوع شفافیت مالی جشنواره بود. موضوعی که هنوز مشخص نیست در این دوره مورد توجه برگزارکنندگان قرار می‌گیرد یا نه؟ یکی از جنجالی‌ترین اخبار منتشرشده در مورد بودجه برگزاری جشنواره را «صدای میراث» هم‌زمان با برگزاری سومین دوره از جشنواره در شیراز منتشر کرد که در آن عنوان شده بود این جشنواره با هزینه‌ هنگفت حدود ۱۳۰ میلیارد تومانی برگزار شده است. «علیرضا تابش»، دبیر جشنواره، و دست‌اندرکاران برگزاری، ارقام ۱۳۰ میلیاردی را تکذیب کردند و آن را غیرواقعی خواندند و گفتند اعتبارات جشنواره از محل اعتبارات ملی و اسپانسرها تأمین شده؛ اما هرگز در مورد هزینه‌های سه دوره پیشین این جشنواره اطلاعات دقیقی منتشر نشد.

در این گزارش آمده بود در سومین دوره جشنواره هشت میلیارد تومان برای بلیت و اسکان هزینه شده است. این رسانه در گزارشش عنوان کرده بود این هزینه می‌توانست: «صرف اتمام و آغاز کاوش‌های نیمه‌کاره و تعطیل‌شده باستان‌شناختی، مرمت و حفاظت آثار و محوطه‌های تاریخی کشور و جبران کمبود بودجه مرمت و نگهداری از ده‌ها اثر تاریخی مهم دیگر کشور شود.» هوز هم این پیشنهاد مطرح است که بودجه‌ای که برای برگزاری این جشنواره پرحاشیه و بی‌نتیجه صرف می‌شود، می‌تواند ضعف‌های متعدد حوزه میراث‌فرهنگی را پوشش دهد و مشکلات متعدد این حوزه را که ریشه در مشکلات بودجه‌ای و مالی دارند، حل کند. اما برگزاری این جشنواره در میانه بحران اقتصادی کشور با هزینه‌هایی که نمی‌توان گفت صرفه‌جویانه هستند، پیام دیگری دارد. سالیان دراز است که رسانه‌ها درباره بی‌شمار محوطه‌های رهاشده در میان خیل کثیر حفاران غیرمجاز در خوزستان باستانی و تاریخی ایران می‌نویسند. محوطه‌هایی که تنها نیاز به اندک بودجه‌ای دارند که نگهبان یا دوربین حفاظتی داشته باشند. بارها درباره طرحی (واقعی) با حضور اندیشه‌ورزان (واقعی) برای گفت‌وگو با جوامع محلی تعریف شده است. بی‌شمار بنای تاریخی نیاز به مرمت اضطراری دارند اما به‌نظر مسئولان ترجیح می‌دهند؛ بودجه‌ها را صرف نمایش‌های بی‌ثمر کنند.

درباره جشنواره

جشنواره چندرسانه‌ای میراث‌فرهنگی از سال ۱۴۰۱ فعالیت خود را آغاز کرد و هدف خود را ارتقای سواد میراثی و ترویج روایتگری در این حوزه عنوان کرد. این رویداد، به‌گفته طراحان و برگزارکنندگان، تلاش دارد تولیدات چندرسانه‌ای شامل عکس، فیلم، مستند، پادکست و آثار دیجیتال را به ابزاری برای آگاهی‌بخشی و معرفی میراث‌فرهنگی تبدیل کند و درعین‌حال، بستر مناسبی برای عرضه و رقابت میان تولیدکنندگان محتوا فراهم کند.

ریاست این رویداد را «علی دارابی»، قائم‌مقام وزیر میراث‌فرهنگی، برعهده دارد. دبیری جشنواره در دوره‌های مختلف برعهده افرادی چون «سید عباس فاطمی»، «علیرضا تابش» و «مهدی فرجی» بوده است. نخستین دوره در یزد با مدیریت فاطمی برگزار شد، درحالی‌که دومین و سومین دوره تحت دبیری تابش در قزوین و شیراز اجرا شدند و چهارمین دوره نیز به سرپرستی مهدی فرجی در اهواز برگزار می‌شود. چهره‌های سینما و هنر از جمله «پوران درخشنده»، «احمدرضا درویش»، «یونس شکرخواه»، «مهدی آذرپندار»، «عادل پیغامی»، «علی طلوعی»، «جواد قارایی»، «شهرام گیل‌آبادی»، «مهدی رمضانی» و «ساتیار امامی» در شوراها و هیئت‌های داوری و مشاوره حضور دارند. هرچند در دوره چهارم برگزارکنندگان سعی کردند با چهره‌های میراثی، نقدهایی را که به ترکیب داوران و شورای سیاستگذاری وارد بود، کمی کمرنگ کنند و از کسانی مثل «آتوسا مؤمنی»، «مریم جلالی» و «فاطمه داوری»، «محمد ابراهیم زارعی» و «علیرضا ایزدی» در این شورا دعوت کنند. اما هنوز هم وزن بخش تخصصی میراث‌فرهنگی در ترکیب شورای سیاستگذاری این جشنواره کمتر از وزن بخش سینمایی و صداوسیمایی آن است.

مروری بر رزومه برخی داوران بخش‌های مختلف نشان می‌دهد آنها سال‌ها مدیران میانی صداوسیما بودند و هستند. داوران این جشنواره کسانی هستند چون: «سیدسلیم غفوری» کارگردان و تهیه‌کننده مستند که در سوابق اجرایی و فرهنگی خود: «مدیر گروه مستند شبکه افق از سال ۱۳۹۱، مدیر شبکه مستند سیما از سال ۱۳۹۵، برنامه‌ریزی و مدیریت «کاروان آسیایی شکست حصر غزه»، برنامه‌ریزی و مدیریت «کاروان زائران صلح سوریه» با حضور هنرمندان ایرانی» را دارد؛ «محمد حمیدی‌مقدم» تهیه‌کننده و کارگردان رسمی سازمان صداوسیما که بخشی از سوابق اجرایی و فرهنگی او شامل: «دبیری جشنواره سینماحقیقت و جشنواره فیلم مقاومت؛ مدیرعامل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی» است؛ «سیدعباس فاطمی‌نویسی» رئیس مرکز سیمای استان‌های سازمان صداوسیما که سوابق اجرایی و فرهنگی او «دبیر جشنواره‌های مختلف تولیدات معاونت امور استان‌های رسانه ملی، دبیر جشنواره شهید سلیمانی، دبیر چند دوره جشنواره سرود «نغمه عشق» و تهیه‌کننده چند مجموعه تلویزیونی از جمله سریال «هوش سیاه»» است؛ «مجید زین‌العابدین» کارشناسی ارشد علوم سیاسی که در دوره‌هایی قائم‌مقام شبکه سه سیما و سرپرست گروه معارف شبکه سه سیما بود و از سوابق فرهنگی او می‌توان به: «سرپرست گروه اجتماعی شبکه خبر، جانشین سردبیر بخش خبری ۲۰:۳۰، رئیس شورای سیاستگذاری ورزش صداوسیما، مدیرعامل بنیاد فرهنگی هنری رودکی، دبیر ستاد رسانه‌ای مکتب شهید سلیمانی، کارشناس رسانه در معاونت فرهنگی ستاد احیای امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر».

مرور همین چند نمونه و حوزه‌های فعالیت داورانی که قرار است آثار این جشنواره را ارزیابی و انتخاب کنند، نشان می‌دهد تا چه حد نگاه تخصصی به مقوله میراث‌فرهنگی در این جشنواره تخصصی مغفول مانده است.

تخریبگران میراث‌فرهنگی در میان برگزیدگان جشنواره

نقدهای بسیاری در دوره‌های پیشین به برگزاری این جشنواره وارد شد. از جمله اینکه نگاه تخصصی به مقوله میراث‌فرهنگی ملموس و ناملموس در این جشنواره وجود ندارد. نگاهی به هیئت داوران و آثار برگزیده‌شده توسط آنان نشان می‌دهد این نقد کاملاً بجاست. اما در دوره چهارم برگزاری این جشنواره اتفاق عجیب‌تری افتاده است. اثر کارگردانی که نام او در میان فعالان میراث‌فرهنگی تبدیل به یک برند تخریبگر آثار و بناهای تاریخی شده است، در میان آثار برگزیده جشنواره است.

«نرگس آبیار» که در سال‌های اخیر بارها، به‌دلیل تخریب آثار تاریخی از شیراز تا قزوین در روند تولید سریال‌هایش، مورد انتقاد شدید اهالی میراث‌فرهنگی قرار گرفته، با «سریال سووشون» در این دوره از جشنواره شرکت کرده و عجیب اینکه اثرش به‌عنوان یکی از آثار برگزیده در بخش سریال انتخاب شده است؛ سریالی که در روند ساخت آن کارگردان و تیم تولید سریال آسیب‌های جبران‌ناپذیری به باغ عفیف‌آباد شیراز وارد شد. او با شنیدن انتقادات بسیار اما رویه خود را تغییر نداد و همچنان برای ساخت یک سریال تاریخی، آثار تاریخی را تخریب کرد. تا جایی که آسیب‌هایی که در جریان ساخت سریال بامداد خمار به حسینیه امینی‌ها و مسجد عتیق قزوین وارد شد، بازتاب گسترده رسانه‌ای پیدا کرد.

حالا وجود نام چنین کارگردانی در میان برگزیدگان جشنواره‌ای که نام میراث‌فرهنگی را بر پیشانی دارد، به‌کلی ماهیت برگزاری این جشنواره را زیر سؤال می‌برد. گذشته از این مسئله، داوران جشنواره باید توضیح دهند که معیار و ملاکشان برای انتخاب آثار چیست؟ اینکه یک سریال صرفاً در فضایی تاریخی تولید شده باشد، در دسته‌بندی میراث‌فرهنگی قرار می‌گیرد؟ یا قرار است آثار و محتوای تجلیل‌شده در این جشنواره اثری ماندگار و فاخر و در شأن میراث‌فرهنگی کشوری مثل ایران باشد، جایی برای پژوهش و مطالعه و گفت‌وگو ایجاد کند و فضایی برای شناخت عمومی و ایجاد دغدغه نسبت به میراث‌فرهنگی فراهم کند؟

نگاهی به یک تجربه جهانی

جشنواره چندرسانه‌ای میراث‌فرهنگی در خوشبینانه‌ترین حالت، الگوبرداری ضعیفی از نمونه‌های جهانی است. یکی از این نمونه‌ها که یک فستیوال شناخته‌شده در این حوزه است و بیش از یک‌ دهه از فعالیت آن می‌گذرد، جشنواره بین‌المللی فیلم میراث‌فرهنگی «Heritales» است. یکی از معدود رویدادهای جهانی که سینما را فراتر از سرگرمی می‌بیند و آن را به ابزاری برای بازشناسی میراث‌فرهنگی، تاریخی و انسانی تبدیل می‌کند. این جشنواره با برگزاری نمایش‌های متعدد، نشست‌های تخصصی و فعالیت‌های جانبی، تلاش دارد مخاطب را در مواجهه مستقیم با میراث ملموس و ناملموس قرار دهد و فضایی برای گفت‌وگو و تجربه جمعی ایجاد کند.

Heritales از همان ابتدا، خود را از جشنواره‌های رایج فیلم متمایز کرد. این جشنواره در فضاهای عمومی، دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی برگزار می‌شود و سعی دارد با نمایش فیلم‌ها در محیطی نزدیک به زندگی روزمره مردم، مفاهیم میراث‌فرهنگی را ملموس‌تر کند. هر نمایش معمولاً با بحث و گفت‌وگو همراه است، جایی که فیلمسازان، پژوهشگران و برگزارکنندگان با مخاطب روبه‌رو می‌شوند و درباره محتوا، پیام و چالش‌های مرتبط با موضوع فیلم به تبادل‌نظر می‌پردازند.

محتوای جشنواره بسیار گسترده است. از مستندهای کوتاه و بلند که به تاریخ، هویت جمعی و زندگی جوامع می‌پردازند گرفته تا انیمیشن‌هایی که جنگ، صلح و هم‌زیستی را از زاویه‌ای استعاری به تصویر می‌کشند. آثار میان‌رشته‌ای نیز تلاش می‌کنند میراث ملموس و ناملموس را در نسبت با معماری، دانش بومی و طبیعت تحلیل کنند. این تنوع محتوایی باعث شده است جشنواره Heritales نه‌فقط یک رویداد سینمایی، بلکه یک پلتفرم پژوهشی و آموزشی باشد که دغدغه‌های اجتماعی و فرهنگی جوامع را از طریق هنر روایت می‌کند.

Heritales جوایز خود را به بهترین آثار بلند، متوسط و کوتاه اختصاص می‌دهد و مراسم اهدای جوایز در شهرهایی برگزار می‌شود که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند؛ مانند Évora در پرتغال. این انتخاب نه‌تنها اهمیت میراث جهانی را برجسته می‌کند، بلکه تأکید جشنواره بر عدالت فرهنگی و ارتباط میان میراث و زندگی معاصر را نیز نشان می‌دهد. علاوه‌بر جوایز رسمی، جشنواره نمایشگاه‌ها، جلسات تخصصی و کارگاه‌های آموزشی نیز برگزار می‌کند که تجربه مخاطبان را غنی‌تر می‌کند. در سال ۲۰۲۵ Heritales با برنامه‌هایی گسترده در چند کشور اروپایی، از جمله پرتغال و ایرلند، برگزار شد. برنامه‌های این دوره شامل نمایش انیمیشن و مستند در کتابخانه‌ها، مراکز فرهنگی و دانشگاه‌ها بود و هر جلسه با بحث‌های پس از نمایش همراه بود. موضوعاتی مانند مهاجرت، حقوق بشر، جنگ، صلح و حفظ میراث طبیعی و فرهنگی محور این جلسات بودند. این گستردگی جغرافیایی و محتوایی نشان می‌دهد جشنواره به‌دنبال آن است که میراث‌فرهنگی را در نسبت با بحران‌ها و چالش‌های معاصر جهانی مطرح کند و به یک پلتفرم بین‌المللی برای گفت‌وگو و تجربه جمعی تبدیل شود.

در نگاه جهانی، Heritales یکی از معدود جشنواره‌هایی است که میراث انسانی و فرهنگی را از طریق سینما، بحث و گفت‌وگو دنبال می‌کند. در این جشنواره، سینما دیگر صرفاً وسیله‌ای برای سرگرمی نیست، بلکه ابزاری برای آگاهی‌بخشی، آموزش و بازاندیشی در ارزش‌های مشترک بشری و چالش‌های جوامع معاصر است. این رویکرد باعث شده است Heritales در جهان به‌عنوان الگویی برای جشنواره‌های فرهنگی و اجتماعی شناخته شود که هنر و پژوهش را در خدمت میراث و هویت قرار می‌دهد. به‌عقیده برگزارکنندگان، Heritales تجربه‌ای است که نشان می‌دهد ترکیب سینما، گفت‌وگو و حضور فعال مخاطب در فضاهای عمومی می‌تواند میراث‌فرهنگی را از قالب موزه و نمایشگاه به زندگی روزمره بیاورد و پیام آن را به‌شکل عمیق‌تری منتقل کند.

مرور این تجربه و نگاهی به خروجی سه دوره برگزاری جشنواره چندرسانه‌ای میراث‌فرهنگی نشان می‌دهد این جشنواره قرار نیست دردی از دردهای بی‌شمار میراث‌فرهنگی ایران را دوا کند. این جشنواره در بهترین حالت جایی است برای هزینه کردن بودجه‌ای که می‌توانست مشکلات بسیاری از حوزه میراث‌فرهنگی را حل کند، اما در قالب جوایز متعدد به آثاری داده می‌شود که دست سازندگانشان آلوده به تخریب میراث‌فرهنگی این سرزمین است. کسانی که برای تخریب و آسیب به آثار تاریخی ایران عذرخواهی نکرده و یا درصدد جبران خساراتی که وارد کرده‌اند هم برنیامدند.

این‌طور به نظر می‌رسد که برگزارکنندگان این جشنواره سعی دارند به هر طریق و در هر شرایطی چهارمین دوره آن را برگزار کنند، اما ای کاش این سؤال را از خود بپرسند که حوزه میراث‌فرهنگی و جامعه کوچک مخاطبان این جشنواره بعد از برگزاری آن چه تغییری با پیش از برگزاری جشنواره داشتند و چقدر مفهومی که برگزارکنندگان از آن به‌عنوان «سواد میراثی» یاد می‌کنند با برگزاری این جشنواره در سطح جامعه ارتقا پید می‌کند. اگر پاسخ درخوری برای این سؤال پیدا نکردند، کمی از اصرار برای صرف هزینه برای برگزاری چنین برنامه‌ای کوتاه بیایند.