مهم‌ترین اولویت‌ها و چالش‌های بهداشت، ایمنی و محیط‌زیست (HSE) و کنترل کیفیت (QC) در صنعت حفاری ایران کدام‌اند و چگونه می‌توان آنها را مدیریت کرد؟
یکی از مسائل بنیادین صنعت حفاری در ایران، نبود یک جریان منسجم و قابل‌اعتماد از داده میان تیم‌های عملیاتی و واحدهای HSE و QC است. وقتی اطلاعات دقیق، به‌لحظه و میدانی وارد سازمان نشود، طبیعی است کیفیت تصمیم‌گیری کاهش یابد. در ظاهر تجهیزات سالم، بازرسی‌شده و آماده استفاده‌اند؛ اما در عمل، به‌دلیل ضعف در تصمیم‌گیری، آماده‌سازی ناکامل یا خطای انسانی، در لحظات حساس دچار اشکال می‌شوند. این شکاف میان تصویر روی کاغذ و واقعیت عملیات، مهم‌ترین چالش ماست. در کشورهای پیشرفته مانند نروژ و آمریکا، سال‌هاست که به‌سمت بازرسی دیجیتال، تحلیل داده، هوش مصنوعی، پهپادها و شبیه‌سازی‌های دقیق رفته‌اند. این ابزارها پیش از وقوع حادثه، الگوهای خطا را تشخیص می‌دهند و تصمیم‌گیری را علمی و قابل‌اتکا می‌کنند.

اما در ایران، QC و HSE بیشتر به‌عنوان هزینه اضافی دیده شده، تا سرمایه راهبردی. به همین دلیل، داده‌های باکیفیت، کمتر تولید و ثبت شده‌اند. در‌حالی‌که کیفیت نه هزینه اضافی، بلکه سپر حفاظتی عملیات و ابزار رشد سازمان است. 

چه راهکارهایی برای ارتقای فرهنگ کیفیت، ایمنی و حفاظت از محیط‌زیست در میان پیمانکاران و کارگران صنعت حفاری وجود دارد؟
فرهنگ کیفیت در صنعت حفاری تنها با داشتن تجهیزات سالم یا انجام بازرسی‌های دوره‌ای شکل نمی‌گیرد. کیفیت زمانی به یک ارزش واقعی تبدیل می‌شود که در رفتار، تصمیم‌گیری و شیوه کار نیروهای عملیاتی و پیمانکاران دیده شود. یکی از مشکلات گذشته این بود که کیفیت بیشتر جنبه قراردادی داشت تا عملیاتی. همین مسئله باعث می‌شد بسیاری از ایراداتی که قابل‌پیشگیری بودند، در مرحله عملیات خود را نشان دهند.

برای شکل‌گیری فرهنگ کیفیت، نخست باید نگاه میدانی تقویت شود؛ کیفیت یعنی شناخت رفتار تجهیز، انتخاب ابزار مناسب و تصمیم درست در لحظه عمل. این موضوع زمانی محقق می‌شود که تیم‌های عملیات و کنترل کیفیت در کنار هم و با زبان مشترک کار کنند.

نکته مهم دیگر، انتقال تجربه است. صنعت حفاری ایران با وجود حجم بالای فعالیت و چالش‌های عملیاتی، چرخه مؤثری برای ثبت و انتشار درس‌آموخته‌ها ندارد. نتیجه این است که خطاها در پروژه‌های مختلف تکرار می‌شود. ایجاد سازوکارهای رسمی برای ثبت تجارب، دوره‌های تخصصی و آموزش مبتنی‌بر حوادث واقعی می‌تواند این خلأ بزرگ را برطرف کند.

از سوی دیگر، نبود استانداردهای ملی و رویه‌های یکپارچه باعث شده است هر شرکت روش خود را دنبال کند. یک فرهنگ کیفیت قوی زمانی به‌ وجود می‌آید که همه پیمانکاران و دکل‌ها براساس معیارهای مشخص و یکسان فعالیت کنند.

با داده‌محور شدن سیستم‌ها، حضور میدانی مؤثر، آموزش هدفمند و ایجاد استانداردهای ملی، می‌توان فرهنگ کیفیت را از الزام قراردادی به رفتاری حرفه‌ای و پایدار تبدیل کرد؛ فرهنگی که نه‌تنها عملیات را ایمن‌تر می‌کند، بلکه بهره‌وری و پایداری صنعت حفاری را نیز به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد. 

در حال حاضر در کشور، در زمینه HSE، مفهوم کنترل کیفیت عمدتاً محدود به سلامت تجهیزات فنی است، به‌ویژه در حوزه حفاری که استانداردهای مدونی نداریم. صرفاً با وجود تجهیزات سالم نمی‌توان انتظار داشت نرخ توقف‌های غیر برنامه‌ریزی‌شده (NPT) در خدمات و عملیات کاهش یابد و پروژه‌ها به‌سادگی مدیریت شوند. باید به این نتیجه برسیم که هزینه‌های مربوط به حفظ کیفیت زیاد نیست، اما هزینه‌های ناشی از کیفیت پایین بسیار بیشتر و تأثیرگذارتر است. خصوصاً با توجه به کمبود تجهیزات در کشور، در دسترس بودن تجهیزات برای ما اهمیت بسیار بالایی دارد. نهایتاً باید نگاه صنعت به کیفیت تغییر کند. کیفیت هزینه نیست؛ سرمایه‌گذاری برای کاهش توقف‌ها، جلوگیری از خرابی تجهیزات و حفظ ایمنی است. تجربه جهانی هم نشان می‌دهد هر واحد هزینه در حوزه کیفیت می‌تواند چند برابر صرفه‌جویی ایجاد کند.

در برخی موارد، با وجود سالم بودن تجهیزات در بازرسی‌ها، به‌دلیل استفاده مکرر و ساعات کارکرد بالا، متأسفانه با شکست تجهیزات مواجه می‌شویم که این ناشی از ضعف کیفیت تصمیم‌گیری است. گاهی نیز به‌کارگیری تجهیزات نامناسب در عملیات، مشکلاتی را به وجود می‌آورد که این مسئله نیز به کیفیت تصمیم‌گیری مرتبط است. 

همچنین، یکی از ضعف‌های فعلی صنعت حفاری، کمبود تخصص و توانمندی تیم‌های بازرسی و کنترل کیفیت در زمینه بازرسی خدمات، تجهیزات دکل و عملیات حفاری است. بسیاری از بازرسان و تیم‌های کنترل کیفیت با عملیات و تجهیزات خدمات آشنا نیستند و این امر موجب می‌شود نتوانند به‌موقع تصمیمات صحیح اتخاذ کنند، نقاط بحرانی را تشخیص دهند و در مواقع لزوم وارد عمل شوند. در بسیاری موارد، ساعت کارکرد تجهیزات ثبت نمی‌شود و اطلاعات به‌صورت داده‌محور در دسترس نیست.

یکی از اقداماتی که در حال انجام آن هستیم، انجام صحیح مدل‌سازی و تقویت استانداردهای ملی است و همچنین افزایش تعامل و ارتباط تیم‌های کنترل کیفیت و HSE با عملیات به‌منظور دریافت به‌موقع و صحیح داده‌ها.

نقش آموزش و توانمندسازی نیروهای انسانی و همچنین قوانین و سیاست‌های ملی در تقویت QHSE و کیفیت پروژه‌ها چگونه است؟
یکی از آسیب‌های مزمن صنعت حفاری، نبود چرخه انتقال دانش است. تجربه‌ها به‌موقع ثبت نمی‌شوند، درس‌آموخته‌ها مستندسازی نمی‌شوند و به همین دلیل صنعت دائماً هزینه اشتباهات تکراری را می‌پردازد.

در کمیسیون انجمن حفاری تلاش کردیم مدیران QC و HSE شرکت‌ها را کنار هم جمع کنیم تا یک شبکه مشترک تجربه شکل بگیرد. گرچه محدودیت‌های موجود مانع از برگزاری گسترده دوره‌های بین‌المللی می‌شود، اما تجربه متخصصان ایرانی که سال‌ها در شرایط واقعی و پیچیده کار کرده‌اند، سرمایه‌ای ارزشمند است و باید تبدیل به استاندارد، دستورالعمل و ابزار تصمیم‌گیری شود.

توانمندسازی زمانی مؤثر است که خروجی آن شامل دانش ساختارمند، مهارت‌های کاربردی و سازوکارهای رسمی باشد؛ نه صرفاً برگزاری دوره‌های آموزشی پراکنده. مسئله‌ای که ما در زمینه توانمندسازی نیروی انسانی در حوزه حفاری با آن مواجه‌ایم، این است که دانش به‌دلیل نبود رویکرد داده‌محور، بین بخش‌های مختلف منتقل نشده است و دانشی که افراد براساس تجربه یا تحصیلات آکادمیک کسب کرده‌اند، به اشتراک گذاشته نشده و درس‌آموخته‌ها در این زمینه به‌صورت سیستماتیک منتقل نشده‌اند.

یکی از موضوعات مهمی که پیگیر آن هستیم، ایجاد سازوکاری برای به اشتراک گذاشتن این دانش و داده‌ها در صنعت حفاری است. افرادی که در دوره‌ها و آموزش‌ها شرکت می‌کنند، از طریق انتشار کتاب، تدوین استانداردها و فعالیت‌های مختلف کمیسیون‌های تخصصی انجمن حفاری که ما به‌‌دنبال توسعه آن هستیم، تشویق می‌شوند. به‌عنوان مثال، شرکت‌ها مدیران کنترل کیفیت و رؤسای بخش‌های کنترل کیفیت و HSE را در این انجمن عضو کرده‌اند تا درنهایت به این هدف دست یابیم که افراد فعال در این حوزه، تجارب خود را در اختیار دیگران قرار دهند و به توسعه توانمندی‌ها کمک کنند.

یکی دیگر از مشکلات فعلی ما، برگزاری دوره‌های بین‌المللی در زمینه عملیات و بازرسی فنی تجهیزات حفاری است که به‌دلیل مسائل مالی و محدودیت در دعوت اساتید خارجی متخصص، انتقال این تجارب به نیروهای ایرانی با دشواری همراه است و ما مجبوریم با تلاش مضاعف این خلأ را جبران کنیم. البته با توجه به شرایط موجود، کارکنان فعال در ایران ممکن است با تجربیاتی عملی مواجه شوند که فراتر از بسیاری کشورهای دیگر باشد. شرایط ناشی از کمبود تجهیزات و ضعف‌های موجود در سیستم موجب کسب این دانش و تجربه می‌شود که گاهی حتی از سطح دانش روز دنیا نیز جلوتر است؛ اما متأسفانه این دانش و تجربه به‌طور گسترده به اشتراک گذاشته نمی‌شود.

برای ایجاد یک نظام کیفیت ملی در حوزه حفاری، مهم‌ترین اقدامات و سیاست‌های کلان چه مواردی هستند؟
بخش قابل‌توجهی از اسناد فنی و قراردادی صنعت حفاری ایران همچنان برپایه الگوهای قدیمی و متناسب با شرایط گذشته است؛ اسنادی که با واقعیت امروز از کمبود تجهیز تا تغییر ساختار پیمانکاری هماهنگ نیست.

در حوزه عملیات و تجهیزات حفاری نیز استانداردهای رسمی، پراکنده و غیرهمگن است. نتیجه آنکه تصمیم‌های کلیدی، شرکت‌به‌شرکت متفاوت گرفته می‌شود و انسجام صنعتی از بین می‌رود. با همکاری نهادهای بالادستی و حمایت انجمن حفاری و همچنین، شرکت‌های پیشرو، در حال ایجاد پایه‌های یک چارچوب ملی کیفیت هستیم.

ادامه‌دار شدن این اقدامات می‌تواند صنعت حفاری ایران را به‌سمت ایجاد نظام یکپارچه استاندارد، کنترل کیفیت مبتنی‌بر داده و نظارت مؤثر هدایت کند. در حال حاضر، ما فاقد استانداردهای مدون و دستورالعمل‌های رسمی در زمینه عملیات و تجهیزات هستیم. این امر موجب شده است با برگزاری جلساتی با نهادهای بالادستی و انجام فرهنگسازی از طریق انجمن حفاری، تلاش کنیم ساختاری را از طریق وزارتخانه و سایر مراجع ذی‌ربط برای شرکت‌ها ایجاد کنیم تا در آینده از مزایای آن بهره‌مند شویم.

فناوری‌های نوین چه تأثیری بر بهبود QHSE و ارتقای کیفیت در صنعت حفاری خواهند داشت؟
بازرسی مبتنی‌بر ریسک (RBI) سال‌هاست در دنیا پیاده‌سازی می‌شود، اما هنوز جایگاه تثبیت‌شده‌ای در صنعت بالادستی ایران ندارد. دکل حفاری هزاران جزء دارد؛ بازرسی مداوم همه آنها نه عملی است و نه اقتصادی. RBI با هوشمندی اجزا را اولویت‌بندی می‌کند و امکان برنامه‌ریزی هدفمند را ایجاد می‌کند.

در کشورهای پیشرو، بازرسی‌ها امروز مبتنی‌بر دیجیتال‌سازی کامل، هوش مصنوعی، پهپادهای تخصصی، ربات‌های خزشی داخل لاینر، دوقلوی دیجیتال و شبیه‌سازی یکپارچه عملیات اجرا می‌شود. این فناوری‌ها به‌جای واکنش به خطا، آن را پیش‌بینی و مهار می‌کنند.

در دنیا حدود سه تا پنج درصد هزینه پروژه به کیفیت اختصاص دارد؛ این رقم در ایران تنها ۰.۷ درصد است. این فاصله نشان می‌دهد صنعت هنوز کیفیت را به‌عنوان یک هزینه پنهان‌شونده در محاسبات خود نمی‌بیند، درحالی‌که هر یک دلار هزینه کیفیت، ۶ تا ۹ دلار صرفه‌جویی به‌همراه دارد.

بازرسی‌های مبتنی‌بر ریسک (RBI یا Risk-Based Inspection) یکی از الزامات مهم است که در صنایع پایین‌دستی کشور ما پیش‌تر اجرا شده، اما در صنایع بالادستی هنوز به‌طور جدی به این سمت حرکت نکرده‌ایم. کشورهای پیشرفته سال‌هاست که سیستم‌های مبتنی‌بر ریسک را پیاده‌سازی کرده‌اند؛ زیرا علاوه‌بر هزینه‌های مستقیم بازرسی، هزینه‌های ثانویه و پنهانی ناشی از توقف‌های زمانی و کیفیت وجود دارد که موضوعی گسترده و قابل‌توجه و نیازمند بررسی دقیق است.

کشورهای پیشرفته‌تر فراتر رفته و بازرسی‌های مبتنی‌بر هوش مصنوعی را نیز به فرایندهای خود افزوده‌اند؛ مانند بازرسی دکل‌ها با پهپاد، استفاده از ربات‌های خزشی داخل لاینرها و همچنین، شبیه‌سازی‌های دوقلوی عملیات که یک مدل کاملاً شبیه‌سازی‌شده از عملیات حفاری واقعی را ایجاد می‌کند و تمامی شکست‌های احتمالی را پیش‌بینی و از وقوع آنها جلوگیری می‌کند.

کاهش هزینه‌های کیفیت به‌معنای موفقیت و بهینه‌سازی صرف نیست. این امر می‌تواند دو دلیل داشته باشد: اول، بی‌توجهی به کیفیت که منجر به خسارت‌های ثانویه قابل‌توجهی می‌شود؛ دوم، وجود هزینه‌هایی که تحت‌عنوان هزینه‌های کیفیت ثبت نمی‌شوند که این موضوع به مشکلات ورود داده‌ها مرتبط است.

کیفیت نباید تنها یک الزام قراردادی تلقی شود، بلکه باید به بخشی از فرهنگ حرفه‌ای و حتی زندگی شخصی ما تبدیل گردد. کیفیت بازتاب فرهنگ ملت‌ها و اقلیم‌ها است. اگر این فرهنگ در دل صنعت ما نهادینه شود، روزی فرا می‌رسد که کیفیت و ایمنی نه به‌عنوان وظیفه، بلکه به‌عنوان ارزش مشترک همه ما شناخته شود و آینده‌ای خواهیم ساخت که در آن صنعت حفاری ایران داده‌محور، ایمن و پایدار باشد.