کارخانه سیمان بهبهان که اواسط دهه ۵۰ کارش را شروع کرد و در دهه‌های بعدی فعالیتش را گسترش داد، در تمام سال‌های گذشته در پاسخ به نگرانی‌های محیط‌زیستی، یک جمله ثابت را تکرار کرده: «آلایندگی در حد استاندارد است.»
از سوی دیگر، مسئولان محیط‌زیست نیز عموماً این جمله را می‌گویند: «پایش انجام‌ شده و تذکرات لازم داده شده است.» اما پرسش اصلی مردم منطقه همچنان بی‌پاسخ مانده: اگر همه‌چیز تحت کنترل است، این حجم از نارضایتی و نگرانی از کجا می‌آید؟

اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست خوزستان در سال‌های اخیر بارها از بازدید میدانی، اندازه‌گیری خروجی دودکش‌ها و الزام کارخانه به نصب فیلتر خبر داده و تأکید کرده «درصورت مشاهده تخلف، برخورد قانونی خواهد شد». این موضع‌گیری‌ها در ظاهر اطمینان‌بخش است، اما واقعیت میدانی چیز دیگری می‌گوید.

ساکنان مناطق اطراف کارخانه، کشاورزان و باغداران بارها از نشست گردوغبار بر زمین‌های کشاورزی، کاهش کیفیت محصولات و مشکلات تنفسی گفته‌اند. حتی برخی پرونده‌های حقوقی مربوط به خسارت به درختان و باغ‌ها نیز در دستگاه قضائی مطرح شده است. 

در این میان مسئولان کارخانه سیمان بهبهان از نصب و ارتقای فیلترهای غبارگیر به‌عنوان اقدام اصلی برای مهار آلودگی یاد می‌کنند. بی‌تردید این اقدام ضروری است، اما سؤال کلیدی اینجاست: این فیلترها چند درصد از آلایندگی را مهار می‌کنند؟ آیا همه خطوط تولید به‌روز شده‌اند یا فقط بخشی از آنها؟ نتایج اندازه‌گیری‌ها چرا به‌صورت عمومی منتشر نمی‌شود؟
تا زمانی که داده‌های دقیق و شفاف در اختیار افکار عمومی قرار نگیرد، تکرار جمله «همه‌چیز در حد استاندارد است» نه قانع‌کننده است و نه اعتمادساز.

این صحبت‌ها در حالی مطرح می‌شود که در روزهای پایانی اسفند سال گذشته «عالیه چنگیزی»، رئیس اداره محیط‌زیست شهرستان بهبهان، از کار برکنار شد. آن‌طورکه پیش از این در گزارشی در «پیام ما» نوشتیم، چنگیزی در ۹ ماه حضورش، ۲۵ واحد صنعتی در شهرستان بهبهان را برای نخستین‌بار به‌عنوان صنعت آلاینده معرفی کرد و ۱۲ صنعت آلاینده از جمله یک شرکت نفت و گاز و یک کارخانه سیمان نیز در شرف ثبت در فهرست صنایع آلاینده داشت که چند روز قبل از نهایی کردن این فهرست برکنار شد تا همه نگاه‌ها متوجه فشارهای صنایع آلاینده بر مدیران محیط‌زیست به‌ویژه در شهرستان‌ها شود. 

گزارش‌های آن زمان حکایت از آن داشتند که سرپرست اداره حفاظت محیط‌زیست بهبهان به‌دلیل این فشارها بارها تا مرحله برکناری پیش رفته و یک‌بار نیز در زمان مدیرکل سابق حفاظت محیط‌زیست خوزستان استعفا داده بود که پذیرفته نشد.

خبر واگذاری زمین صحت ندارد

خبر آزادسازی ۵۹ هکتار از زمین‌های شهر تاریخی ارجان که در نزدیکی کارخانه سیمان است، گویا هنوز به گوش مسئولان استانی نرسیده. «کاوه راهبر»، عضو شورای شهر بهبهان، می‌گوید این منطقه خارج از شهر است و براساس قانون آنها اختیاری در این زمینه ندارند. «درباره آزادسازی زمین‌های جدید برای فعالیت کارخانه سیمان اطلاعی ندارم اما نکته اینجاست که مردم از حجم آلایندگی به ستوه آمده‌اند و امیدواریم دستگاه‌های ناظر در این زمینه ورود کنند.»

فرماندار بهبهان هم از این ماجرا خبری ندارد. «زهره‌الزهرا روحی‌پور» به «پیام ما» می‌گوید صحبتی از گسترش فعالیت جدید توسط کارخانه سیمان تاکنون مطرح نبوده است: «چنین خبری تا این لحظه در استان مطرح نبوده. نه در دستورکار است، نه اجرایی و نه عملیاتی.» او اما به نکته دیگری اشاره می‌کند؛ به زمین‌های کارخانه سیمان که در دهه پنجاه تحت تملک قرار گرفتند و در ادامه می‌گوید: «اراضی تحت تملک این کارخانه چندین برابر زمین‌هایی است که در حال حاضر در حال استفاده است و طبق مصوبات و مالکیت، درصورت نیاز می‌توانند از آن استفاده کنند.»

او همچنین درباره وضعیت آلایندگی و میراثی بودن این زمین‌ها هم می‌گوید: «ادارات محیط‌زیست و میراث‌فرهنگی قطعاً باید به این موارد رسیدگی کنند و مرجع اعلام میزان آلایندگی اداره محیط‌زیست شهرستان است.»

این درحالی‌است که «محمدجواد اشرفی»، مدیرکل محیط‌زیست خوزستان، هم به «پیام ما» می‌گوید: «هنوز استعلامی برای افزایش فعالیت از ما درخواست نشده است.» او در ادامه و در پاسخ به نگرانی‌ها از آلایندگی این صنعت اضافه می‌کند: «آلایندگی کارخانه سیمان جدید نیست و این صنعت در سال‌های ۹۸-۹۹ به سیستم کنترل غبار مجهز شد و پس‌ازآن، وضعیت آلایندگی در اغلب موارد قابل‌قبول بوده است. هرچند منکر تصاویری که از آلودگی منتشر می‌شود نیستم، اما براساس پایش‌های مستمر کارشناسان ما، این امر خیلی کم رخ داده و شاید سالی چند بار باشد.»

به‌گفته او، این مجموعه با گاز کار می‌کند، اما به‌دلیل ناترازی انرژی ممکن است این وضعیت تغییر کند و همین عامل انتشار آلایندگی‌های مختلف باشد. «اما مشخص است که براساس اندازه‌گیری همکاران و آزمایشگاه معتمد و کنترل پایش آنلاین خود کارخانه در چند سال گذشته، فقط در یک فصل واجد صنایع آلاینده شده است.»

او تأکید می‌کند آنچه مسلم است، آن است که به‌صورت مستمر این مجموعه دود تولید نمی‌کنند و صرفاً ممکن است برای مدت محدود انتشار غبار هم داشته باشد.

ذرات آلاینده در خاک، هوا و پوشش گیاهی موجود است

تحقیقات علمی متعدد نشان داده‌اند فعالیت کارخانه‌های سیمان می‌تواند به انتشار آلاینده‌های محیط‌زیستی منجر شود که آثار آن در خاک، هوا و پوشش گیاهی اطراف کارخانه‌ها قابل‌مشاهده است. به‌عنوان مثال، مقاله «ارزیابی زیست‌محیطی آلودگی فلزات سنگین در خاک‌های اطراف کارخانه سیمان بهبهان» منتشرشده در نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی (پیاپی ۶۳، پاییز ۱۳۹۵) نشان می‌دهد فلزات سنگین مانند آلومینیوم، سرب، کادمیوم و نیکل در خاک اطراف این کارخانه وجود دارد و می‌تواند نشان‌دهنده تأثیر فعالیت صنعتی بر کیفیت خاک باشد. 

این یافته با دیگر پژوهش‌های علمی بین‌المللی هم‌سو است. به‌طور مثال، بررسی‌های جهانی نشان داده‌اند صنعت سیمان منجر به تجمع فلزات سنگین در خاک نزدیک کارخانه‌ها می‌شود؛ موضوعی که در مقاله «Cement Industry Pollution and Its Impact on the Environment and Population Health» که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، هم مورد تأکید قرار گرفته است. این مقاله اشاره می‌کند فلزات سنگین و ذرات معلق ناشی از تولید سیمان می‌توانند در محیط تجمع یابند و خطرات محیط‌زیستی و بهداشتی قابل‌توجهی ایجاد کنند. 

همچنین، مطالعات موردی در دیگر مناطق نشان داده‌اند آلودگی خاک‌ها اطراف کارخانه‌های سیمان ممکن است باعث تغییر در خصوصیات شیمیایی خاک، تجمع آلاینده‌ها در گیاهان و ورود این مواد به زنجیره غذایی شود؛ مسائلی که در ادبیات علمی به‌عنوان چالش‌های محیط‌ صنعت سیمان شناخته شده‌اند.

بر همین اساس، واکنش محیط‌زیست به صنایع آلاینده‌ای چون کارخانه سیمان محل مناقشه است؛ آن‌هم کارخانه‌ای که علاوه‌بر آلایندگی گسترده بر روی شهری باستانی بنا شده، شهری که کاوش در آن و بیرون کشیدن لایه‌های تاریخ از دلش هم خلق ثروت ماندگاری دارد و هم اثرات طولانی‌مدت برای زندگی مردم منطقه.