مهمترین ویژگی آیین‌های ایرانی مانند یلدا یا شب چله سنت‌های آن است که وقتی از منظر جامعه‌شناسی دیده ‌شود، می‌تواند معنایی فراتر از یک سنت باستانی و قدیمی را از آن استنباط کرد.

اگر از منظر سنت جامعه‌شناسی کلاسیک، به‌ویژه نظریه «همبستگی اجتماعی» «امیل دورکیم» به آیین شب یلدا نگاه شود، این سنت صرفاً یک رسم فرهنگی یا تجمعی برای سرگرمی نیست، بلکه «سازوکاری برای تولید و بازتولید همبستگی اجتماعی» است. از منظر دورکیم آیین‌ها لحظاتی‌اند که جامعه در آنها خود را به اعضایش یادآوری می‌کند و افراد با فاصله گرفتن از زندگی روزمره فردی، وارد تجربه‌ای جمعی می‌شوند.

در چارچوب این نگاه، سنت‌های یلدایی با گردهمایی خانواده‌ها و کنش‌های نمادین آن، مانند خوردن هندوانه یا انار و آجیل، گرفتن فال حافظ و قصه‌گویی، نوعی «جوشش جمعی» ایجاد می‌کند که موجب ایجاد احساسی مشترک برای تقویت تعلق به گروه، امنیت و پیوند اجتماعی می‌شود.

آیین یلدا میان امر عرفی (روزمره) و امر متمایز (قُدسی) مرزی نمادین ایجاد می‌کند و به بلندترین شب سال معنایی خاص‌تر از یک پدیده طبیعی و تکرارشونده می‌بخشد. از سوی دیگر، در شرایط بد اقتصادی از منظر دورکیم آیین شب یلدا می‌تواند کارکردی «ضد آنومیک» داشته باشد و با بازتولید ارزش‌هایی چون خانواده و تداوم امید، همچنان جامعه ایرانی را زنده نگه‌دارد.

یلدا به‌مثابه کنشی فرهنگی و مقاومت در برابر معناهای مسلط

یلدا را می‌توان کنشی فرهنگی برای حفظ استقلال معنایی جامعه در برابر هژمونی غالب دانست. از منظر «آنتونیو گرامشی»، این کنش نوعی «مقاومت نرم» است که در سطح معنا، سبک زندگی و حافظه جمعی عمل می‌کند.

از نظر گرامشی هژمونی صرفاً سلطه سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه شبکه‌ای از ارزش‌ها، معناها و «عقل سلیم» حاکم است که از طریق فرهنگ و زندگی روزمره تولید و بازتولید می‌شوند. شب یلدا که بخشی از فرهنگ عامه است، به‌عنوان یک «هژمونی بدیل» عمل می‌کند و با ایستادگی در برابر این شبکه ارزش‌ها و معناهای حاکم، از طریق سنت‌های ویژه خود به بازپس‌گیری معنا از نظم و هژمونی مسلط می‌پردازد.

«حسین حیدری»، عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، در گفت‌وگو با «پیام ما» بر این دیدگاه که یلدا نوعی مقاومت فرهنگی جامعه در برابر روایت‌های مسلط است، تأکید می‌کند و می‌گوید: «برجسته‌شدن آیین‌هایی مانند شب یلدا را نمی‌توان صرفاً به احیای یک سنت کهن یا بازگشت احساسی به گذشته فروکاست، بلکه این پدیده را باید در نسبت آن با فرهنگ رسمی و هژمونی حاکم تبیین کرد. در سال‌هایی که تلاش شده برخی مناسبت‌ها و اعیاد رسمی و برجسته شود، بخشی از جامعه به‌طور ناخودآگاه یا خودآگاه واکنشی معکوس نشان می‌دهد و به‌سمت پررنگ‌کردن آیین‌های سنتی و غیررسمی حرکت می‌کند. این واکنش نه لزوماً سیاسی، به‌معنای کلاسیک آن، بلکه نوعی مقاومت فرهنگی در سطح زندگی روزمره است.»

حیدری شب یلدا را امتداد یک جریان اجتماعی فراگیر می‌داند که در آن ملی‌گرایی فرهنگی و مقاومت نرم در برابر فرهنگ رسمی در هم تنیده شده‌اند: «تا حدود ۱۵ یا ۲۰ سال قبل، بازنمایی «شب یلدا» جایگاه منسجم و رسانه‌ای امروز را نداشت و در بسیاری از مناطق کشور به یک دورهمی ساده خانوادگی محدود می‌شد که مهم‌ترین نماد آن خوردن هندوانه یا انار بود. به‌تدریج اما این آیین، هم‌زمان با تحولات اجتماعی و تقویت آرام اما مستمر گرایش‌های فرهنگی ملی‌گرایانه و باستان‌گرایانه، وارد مرحله‌ای جدید شد. از دوران پس از جنگ هشت‌ساله و به‌ویژه از دهه‌های بعد آن، نوعی بازگشت به عناصر هویتی پیشامدرن و ملی در جامعه ایران شکل گرفت که برجسته‌سازی یلدا یکی از نمودهای آن است.»

این جامعه‌شناس با بیان اینکه شب یلدا را باید در کنار دیگر آیین‌ها و نمادهای هویتی مانند چهارشنبه‌سوری، جشن‌های مرتبط با ایران باستان یا حتی بازتعریف روز عشق ایرانی دید، می‌گوید: «از این منظر، یلدا حلقه‌ای از یک زنجیره گسترده‌تر برای بازسازی هویت ملی است که در تقابل یا تمایز با فرهنگ رسمی معنا پیدا می‌کند. شبکه‌های اجتماعی نیز در این فرایند نقش مهمی ایفا کرده‌اند. این شبکه‌ها نه به‌عنوان عامل اصلی، بلکه به‌مثابه ابزاری‌اند که امکان دیده‌شدن، بازنمایی و تقویت این آیین‌ها را فراهم کرده و آنها را از فضای خصوصی به عرصه عمومی منتقل کرده است.»

به‌اعتقاد او، تا زمانی که این مطالبات در سطح سیاست فرهنگی به رسمیت شناخته نشوند یا صرفاً با رویکردهای کنترلی مواجه شوند، این نوع مقاومت فرهنگی نه‌تنها تضعیف نخواهد شد، بلکه در قالب آیین‌هایی مانند یلدا پررنگ‌تر و گسترده‌تر می‌شود.

یلدا؛ میدان نمایش تمایز

در سال‌های اخیر، به‌ویژه با ظهور شبکه‌های اجتماعی، اتفاقات دیگری رخ داده و آیین‌ها و جشن‌ها به ابزاری برای برجسته کردن تمایز اجتماعی یا به‌گفته «پی‌‌یر بوردیو» جامعه‌شناس فرانسوی میدانی برای نمایش، رقابت و بازتولید تمایزات طبقاتی تبدیل شده است. در این میدان «سلیقه»، «سبک زندگی» و «مصرف فرهنگی» معنا پیدا می‌کند. از نظر بوردیو، سلیقه صرفاً امری فردی یا طبیعی نیست، بلکه محصول آداب و رفتارها و جایگاه افراد در ساختارهای طبقاتی و میزان سرمایه «فرهنگی یا اقتصادی» آنان است.

در این نگاه، نحوه برگزاری آیین شب یلدا، نوع خوراکی‌ها، چیدمان سفره یلدایی، انتخاب موسیقی، شعرخوانی و نحوه بازنمایی این شب در شبکه‌های اجتماعی، نشانه‌هایی از سرمایه‌های مختلف افراد هستند. برای برخی گروه‌ها تأکید بر سادگی، بازگشت به عناصر بومی یا روایت اصالت فرهنگی، نشانه سرمایه فرهنگی بالاتر تلقی می‌شود، درحالی‌که برای گروه‌های دیگر سفره‌های مجلل، خوراکی‌های خاص و حضور عناصر گران‌قیمت ابزار نمایش سرمایه اقتصادی است.

شبکه‌های اجتماعی هم به یاری نمایش این تمایز آمده و این آیین را به عرصه‌ای عمومی برای رقابت نمادین تبدیل کرده‌اند تا افراد خود را از دیگران متمایز کنند. از سوی دیگر، می‌تواند میدانی می‌شود که در آن سرمایه فرهنگی، اقتصادی و نمادین به یکدیگر تبدیل شوند و نابرابری‌های اجتماعی، در قالبی آیینی و زیباشناختی، بازتولید شوند.

حیدری نیز در این چارچوب به موضوع طبقاتی شدن یلدا نگاه می‌کند و بر این اعتقاد است طبقاتی شدن تنها برای جلوه‌های این آیین اتفاق افتاده و سنت یلدا بر سر جای خود باقی مانده است: «تبدیل‌شدن برخی جلوه‌های این آیین به نمایش سفره‌های پرهزینه یا خوراکی‌های گران‌قیمت را نباید با «اصل سنت یلدا» یکی دانست. این وضعیت بیشتر به منطق تمایز و رقابت فرهنگی بازمی‌گردد که در همه جوامع و در حوزه‌های مختلف زندگی روزمره وجود دارد. همان‌گونه‌که انتشار تصاویر سفرهای خارجی، رستوران‌گردی یا سبک‌های خاص مصرف، کارکرد تمایزی دارد، بازنمایی یلدای مجلل نیز بخشی از همین سازوکار است و الزاماً ریشه در خود آیین ندارد.»

عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی یادآور می‌شود: «تمایز فرهنگی هم در درون طبقات اجتماعی و هم میان آنها عمل می‌کند. درون یک طبقه، افراد برای کسب جایگاه نمادین بالاتر، وارد نوعی رقابت فرهنگی می‌شوند و کیفیت برگزاری آیین‌ها می‌تواند به سرمایه فرهنگی تبدیل شود. بااین‌حال، این تمایز همیشگی نیست و با عمومی‌شدن یک الگو، اثر نمادین آن کاهش می‌یابد و جای خود را به شکل‌های تازه‌تری از تمایز می‌دهد.»

بنابراین، یلدا را می‌توان آیینی چندلایه دانست که هم‌زمان سه کارکرد اجتماعی مهم، شامل بازتولید همبستگی اجتماعی، مقاومت فرهنگی در برابر معناهای مسلط و بازنمایی تمایزات اجتماعی را در خود جمع کرده است. از یک‌سو، کارکردی انسجام‌بخش دارد و در شرایط ناایمن اقتصادی و اجتماعی، با زنده نگه‌داشتن ارزش‌هایی چون خانواده، پیوند جمعی و امید، نقش ترمیم‌کننده ایفا می‌کند. از سوی دیگر، می‌تواند نوعی مقاومت نرم و روزمره در برابر هژمونی فرهنگی رسمی و بخشی از روند تقویت ملی‌گرایی فرهنگی باشد. درعین‌حال، آنچه امروز بیش از خود آیین دیده می‌شود، رقابت برای نمایش تمایزات اجتماعی درون و میان طبقاتی است. این تمایزهای نوظهور بیش از آنکه سنت یلدا را دگرگون کنند، نشان‌دهنده تحولات سبک زندگی و نابرابری‌های اجتماعی‌اند و تأکید دارد به‌رغم تمامی تفاوت‌ها در جلوه‌های آیینی آن یلدا همچنان زنده، منعطف و در حال تولید معنا در جامعه ایرانی است.