شب یلدا، طولانی‌ترین شب سال، به‌عنوان یکی از زیباترین سنت‌های فرهنگی ایران شناخته می‌شود. این شب فرصتی طلایی برای دورهمی‌های خانوادگی، یادآوری احترام به بزرگ‌ترها و امید به روزهای روشن بهاری است. در شهرستان «جاجرم»، این مراسم با آداب و رسوم خاصی همراه است که نمایانگر تاریخ و فرهنگ غنی این منطقه است.

در جاجرم، یکی از رسوم منحصربه‌فرد شب یلدا، مراسم «چلگی» است. در این برنامه، خانواده نو داماد با شیرینی‌های مخصوصی همچون حلوا کنجدی و دیگر تنقلات، به منزل عروس می‌روند تا عید چله را به خانواده او تبریک بگویند. مجمعه‌های بزرگ با دقت و محبت چیده می‌شوند و عطر دلنشین شیرینی‌ها و تنقلات، فضای صمیمی و دوستانه‌ای را برپا می‌کند.

علاوه‌براین، در این شب زیبا، خانواده‌ها به خواندن اشعار حماسی شاهنامه می‌پردازند. این سنت با ریشه در تاریخ و تمدن خراسان، یادآور شجاعت و دلاوری اجداد ماست. لحظاتی که بزرگ‌ترها به ذکر مناقب اهل بیت (ع)، به‌ویژه مولای متقیان امیر مؤمنان علی (ع)، می‌پردازند، به محفل شب یلدا گرما می‌بخشد و پیوندهای عمیق خانوادگی را مستحکم می‌کند.

«حلوا کنجدی» یکی از شیرینی‌های شهرستان جاجرم در خراسان‌شمالی است که از گذشته تا امروز، مردم آن را برای شب یلدا یا همان چله تهیه می‌کردند.

پروسه تهیه این شیرینی طولانی است و تقریباً هشت ساعت زمان می‌برد. تمام محصولات محلی منطقه جاجرم همچون کنجد، شیره انگور، ریشه گیاه بیخ و… جزو مواد اولیه این شیرینی محلی است.  

این حلوا فصلی است و از آبان‌ماه تا شب عید نوروز طبخ می‌شود و در دسترس مردم قرار می‌گیرد. در اصل این حلوای محلی مختص شب یلداست و در مراسم چله‌برون یکی از طبق‌هایی که آماده می‌کنند، طبق حلوای کنجدی است.  

برای تهیه این حلوا اجاق‌هایی را که با کاه‌گل درست شده‌اند، راه می‌اندازند و شیره انگور را در دیگ چدنی (غازان) روی حرارت آن قرار می‌دهند و با پارویی چوبی شروع به هم زدن می‌کنند. حدود پنج‌شش ساعت زمان می‌برد تا شیره قوام بیاید و رنگ آن روشن شود. سپس ریشه گیاه بیخ را دو سه بار می‌جوشانند و کفی را که بعد از جوشاندن روی آن ایجاد می‌شود، به شیره انگور اضافه می‌کنند که موجب روشن شدن رنگ شیره می‌شود. وقتی رنگ شیره کاملاً باز شد، وقت اضافه کردن کنجد است.

این مراحل دشوار هم زدن، از ابتدا تا کنون آماده‌کردن این حلوا برعهده مردان بوده و زنان در فراهم کردن مقدمات اولیه به مردان کمک می‌کردند. بعد از هشت ساعت که حلوا خوب قوام آمد و به غلظت مناسب رسید، پودر گندم بریان را آرد می‌کنند و روی مجمع‌های (سینی) مسی می‌پاشند و سپس حلوا را داخل مجمع‌ها می‌ریزند و قالب‌گیری می‌کنند.  

این شیرینی محلی به‌جز نوع کنجدی آن در دو نوع دیگر هم تهیه می‌شود؛ در یک نوع آن به جای کنجد چهارمغز اضافه می‌کنند که به آن «حلوا نقره» گفته می‌شود. در مدل دیگر که حلوا ته‌غازانی (ته دیگ) نام دارد، کنجد بیشتری اضافه می‌کنند. این نوع حلوا که رنگ تیره‌تری دارد، به‌دلیل مزه و حجم کنجد زیاد، طرفداران بسیار دارد.

طبق مستندات و گزارش‌های شفاهی، تهیه این حلوا یکی از اولین مدل‌های کارگاهی در شهر بوده است که در حال حاضر نیز در کارگاه‌ها تهیه و در بازار عرضه می‌شود و به‌ندرت، در خانه‌ها تهیه می‌شود. در گذشته نیز به‌دلیل سختی پخت، سالی یکی‌دو بار برای شب چله تهیه می‌شده است.  

این شیرینی و روش آماده‌سازی‌اش با عنوان «مهارت پخت و تهیه حلوا کنجدی جاجرم» به شماره ۳۰۱۵ مورخ ۳۰ دی‌ماه ۱۴۰۲ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.