در روستایی در ترانسیلوانیا به‌نام «پیانو دِ یوش» در کشور رومانی که به خاستگاه افسانه‌های دراکولاها معروف است و قلعه‌های تاریخی، «دانا شیتوچسکو»، ۵۱ساله، هر هفته کیسه‌ای پر از بطری‌های خالی PET (پلی‌اتیلن ترفتالات)، قوطی‌های آلومینیومی و شیشه‌های نوشیدنی جمع می‌کند و به مغازه محلّی می‌برد. مثل میلیون‌ها رومانیایی در شهرها و روستاها، شیتوچسکو سیستم بازگشت ودیعه (DRS) را که دو سال از راه‌اندازی آن می‌گذرد، به بخشی از زندگی روزمره‌اش تبدیل کرده است.

این طرح ساده است؛ وقتی نوشابه یا نوشیدنی می‌خرید، برای هر بطری یا قوطی ۰.۵ لئو (واحد پول رومانی، تقریباً  معادل ۰.۰۹ پوند) اضافه می‌پردازید و وقتی بسته‌بندی خالی را پس از تمیز کردن و در شکل اصلی‌اش به نقطه بازگرداندن تحویل دهید (معمولاً همان مغازه‌ای که خرید انجام شد)، آن‌ مبلغ پس داده می‌شود.

شیتوچسکو از بازیافت بطری‌های خودش و یک خانواده دیگر تقریباً ۴۰ لئو در هفته درآمد دارد. او گفت: «این پول برای غذای هفت گربه‌ام کافی است. این سیستم عالی است، همه در روستای ما از آن استفاده می‌کنند، همیشه صف برای تحویل بطری‌ها در مغازه وجود دارد.»

محصولات آلودگی بسیار کمی دارند و بازیافتشان آسان است

برنامه هفتگی او برای تحویل بسته‌بندی‌های خالی، بخش کوچکی از تحولی ملی است که تا همین چند وقت پیش غیرممکن به‌نظر می‌رسید. نرخ بازیافت در رومانی زمانی از پایین‌ترین‌ نرخ‌ها در اتحادیه اروپا بود؛ اما طی دو سال پس از راه‌اندازی این طرح، جمع‌آوری و بازیافت بسته‌بندی نوشیدنی‌ها، تا ۹۴ درصد افزایش یافته است.

«داستانی در مورد تبدیل‌شدن از هیچ به قهرمان است»، این را «جِمّا وب»، مدیرعامل شرکت RetuRO که این سیستم را در همکاری بخش خصوصی و دولت و با تولیدکنندگان بسته‌بندی اجرا می‌کند، می‌گوید: «محصولات تمیزند، آلودگی بسیار کمی دارند، بازیافتشان آسان است و ما ردیابی کامل داریم، یعنی می‌دانیم هر بطری‌ای که وارد بازار می‌شود، از کجا آمده است.»

طبق اعلام شرکت RetuRO، رومانیایی‌ها از زمان آغاز طرح در نوامبر ۲۰۲۳ تا پایان سپتامبر ۲۰۲۵ حدود ۷.۵ میلیارد بسته نوشیدنی خالی بازگردانده‌اند. این بازگشت‌ شامل چهار میلیارد بطری PET، دو میلیارد قوطی فلزی و ۱.۵ میلیارد ظرف شیشه‌ای بوده است. بیش از ۵۰۰ هزار تُن مواد بازیافتی با کیفیت بالا جمع‌آوری شده‌اند. «ما بزرگ‌ترین سیستم بازگشت ودیعه کاملاً یکپارچه در جهان هستیم.»

وقتی به نقطه آغاز نگاه کنیم، وسعت دگرگونی رومانی حتی تکان‌دهنده‌تر است. برای بیش از یک دهه، این کشور در پایین‌ترین رده آماری اروپا از نظر بازیافت قرار داشت. بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۱، نرخ بازیافت پسماند شهری تقریباً ثابت بود، بین ۱۱ تا ۱۴ درصد، درحالی‌که سایر کشورهای اتحادیه اروپا پیشرفت قابل‌توجهی داشتند.

رومانی در سال ۲۰۲۱ در زمینه استفاده از مواد بازیافتی در اتحادیه اروپا در رتبه آخر قرار گرفت، به‌طوری‌که تنها یک درصد از مواد دوباره بازیافت و وارد چرخه اقتصادی شدند. اما در سال ۲۰۱۸ دولت بحث درباره این طرح را آغاز کرد؛ در ۲۰۲۲ شرکت RetuRO کار را شروع کرد و با جدول زمان‌بندی فشرده -شامل ساخت ۹ مرکز شمارش و جداسازی در سراسر کشور- این طرح در اواخر ۲۰۲۳ راه‌اندازی شد. وب می‌گوید: «حالا ما یکی از بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین شبکه‌های لجستیکی در رومانی را داریم.» به‌گفته «راول پاپ»، دبیر دولت در وزارت محیط‌زیست و کارشناس سیاست پسماند، دیرتر شروع کردن نسبت به کشورهای دیگر شاید تبدیل به یک مزیت شده باشد؛ چون رومانی توانسته از نرم‌افزارها و ابزارهای ردیابی مدرن استفاده کند.

سیستم برپایه مدل «بازگشت کالا به خرده‌فروش» است؛ مغازه‌هایی که این بسته‌ها را می‌فروشند، باید یا دستگاه‌های بازپس‌گیری بطری و قوطی نصب کنند یا بطری‌ها و قوطی‌ها را به‌صورت دستی دریافت و ثبت کنند. برای آنها انگیزه مالی در نظر گرفته شده تا هزینه پردازش را پوشش دهند و شرکت RetuRO تمام سود را دوباره در عملیات سرمایه‌گذاری می‌کند.

یک کمپین تبلیغاتی در سراسر کشور از رقص سنتی رومانیایی، «هورا» -رقصی که در آن مردم دست در دست هم می‌گذارند و به‌صورت دایره‌ای می‌رقصند- استفاده کرد تا مسئولیت مشترک را نمادین نشان دهد. مطالعه اخیر نشان داد ۹۰ درصد رومانیایی‌ها گفته‌اند حداقل یک‌بار از این سیستم استفاده کرده‌اند و ۶۰ درصد بسته‌بندی‌ها را به‌طور منظم بازمی‌گردانند.

پاپ توضیح داد در کشورهای دیگر بسیاری از مردم به‌دلیل عادت‌ها و سستی‌های خود، در بازیافت چندان فعال نیستند؛ چون سال‌ها پیش سیستم‌هایی راه‌اندازی کرده‌اند و حالا اسیر مدل‌های قدیمی هستند. برای آنها تغییر به سیستم جدید می‌تواند باعث سردرگمی مصرف‌کنندگان شود، حتی اگر نرخ جمع‌آوری را بهتر کند.

کشورهایی مانند لهستان، ترکیه، بلغارستان، مولداوی و صربستان با RetuRO و مقامات رومانی دیدار کرده‌اند تا از بهترین شیوه‌ها بیاموزند و خود را برای اجرای سیستمی مشابه آماده کنند.

رومانی همچنین یک چارچوب قانونی حمایتی معرفی کرده است؛ اگر فروشگاه‌ها از بازپس‌گیری بسته‌بندی‌ها امتناع کنند، ممکن است جریمه شوند. حتی کوچک‌ترین مغازه‌های روستایی اگر آن محصولات را می‌فروشند، باید بسته‌بندی‌ها را از مردم قبول کنند، وگرنه جریمه می‌شوند. فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ نقاط بازگردانی خودکار دارند.

این روش بازیافت کافی نیست

پس از موفقیت طرح بسته‌بندی نوشیدنی‌ها، برنامه‌هایی برای گسترش سیستم و پوشش سایر انواع بسته‌بندی در نظر گرفته شده است. «الکساندرا تسوتویانو» از «اکوتکا» نخستین سازمان مردم‌نهاد مدیریت پسماند در رومانی می‌گوید: «اگر می‌توانید یک بطری آب پس دهید، پس می‌توانید بطری سرکه، یک شیشه یا کارتن شیر هم بازگردانید.»

اما وقتی صحبت از بسته‌بندی‌های دیگر می‌شود -مثل پاکت چیپس با پلاستیک نرم یا بطری شامپو- RetuRO و دولت اعلام می‌کنند عجله ندارند. وب می‌گوید: «ما هنوز تازه‌کاریم و برای اضافه کردن موارد بیشتر، زود است.» او تأکید می‌کند هر توسعه‌ای مستلزم همان سطح پژوهش و همکاری با شرکت‌های تولیدکننده بسته‌بندی است که برای نوشیدنی‌ها انجام شده بود.

گروه‌های محیط‌‌زیستی از سیستم رومانی تمجید کرده‌اند، اما هشدار می‌دهند این طرح تنها بخش کوچکی از جریان کل پسماند کشور را در بر می‌گیرد. تسوتویانو  می‌گوید: «این بزرگ‌ترین برنامه محیط‌‌زیستی است، نمونه‌ای از عمل درست؛ ما به آن افتخار می‌کنیم، واقعاً این سیستم را دوست داریم، اما کافی نیست و مشکل پسماند در رومانی را حل نمی‌کند.»

بسته‌بندی نوشیدنی‌ها تنها حدود پنج درصد از کل زباله تولیدشده در رومانی را تشکیل می‌دهد. طبق آمار دفتر آمار اتحادیه اروپا، نرخ کلی بازیافت در کشور در سال ۲۰۲۴ فقط ۱۲ درصد بود و هرگز از ۱۴ درصد فراتر نرفته است. حتی اگر فرض کنیم تمام بسته‌بندی‌های نوشیدنی صد درصد بازگردانده شوند، نرخ کلی بازیافت زباله تنها اندکی افزایش پیدا می‌کند.

به‌گفته «النا راستی» از سازمان مردم‌نهاد «پسماند صفر رومانی»، «استفاده مجدد» باید با دقت بیشتری بررسی شود. «جمع‌آوری زباله مشکل آشکار را حل می‌کند، اما استفاده مجدد ذات پسماند را تغییر می‌دهد. وقتی بسته‌بندی در چرخه قرار گیرد -بازگردانده، شسته و دوباره پر شود- تبدیل به منبع می‌شود، نه زباله. یک بطری چندبارمصرف می‌تواند جای ۲۰ تا ۵۰ بطری یکبارمصرف را بگیرد، انتشار کربن را کاهش دهد و به اقتصاد چرخشی کمک کند.»

درحالی‌که رومانی به الگویی برای سیاستگذاران دیگر کشورها تبدیل شده است، برای شیتوچسکو موفقیت به میلیاردها بطری بازگردانده‌شده خلاصه نمی‌شود؛ او دیگر آن آشغال‌ها را در محیط اطرافش نمی‌بیند. وقتی باران شدید می‌بارد، بطری‌ها دیگر با جریان آب وارد رودخانه‌ها نمی‌شوند. وقتی او در روستا قدم می‌زند، خیابان‌ها خالی از زباله‌اند، زباله‌هایی که زمانی در آن پراکنده بود.

برادر شیتوچسکو که در اسپانیا زندگی می‌کند، به او می‌گوید آنجا چنین سیستمی ندارند و این یکی از معدود چیزهایی است که رومانی واقعاً در آن بهتر عمل می‌کند. شیتوچسکو می‌گوید: «او به ما حسودی می‌کند و حق دارد؛ این برای ما و محیط‌‌زیستمان مفید است.»  |منبع: گاردین