دفتر مرکز ملی هوا و تغییراقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست گزارشی تحلیلی از کیفیت هوای کلانشهر تهران و دلایل افزایش آلودگی هوا منتشر کرده که شش روز نخست آذرماه جاری را «یکی از قابل‌توجه‌ترین دوره‌های آلودگی در سال‌های اخیر» می‌نامد. براساس این گزارش، میانگین ۲۴ساعته غلظت ذرات معلق کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون (PM2.5) در سوم آذر به ۱۰۷ میکروگرم بر مترمکعب رسیده؛ رقمی که حدود ۱۰ برابر رهنمود سازمان جهانی بهداشت است. 

به‌علاوه، تحلیل داده‌های سالانه نشان می‌دهد غلظت ذرات معلق کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون از ابتدای سال تا ۵ آذر نسبت به‌ مدت مشابه سال ۱۴۰۳ حدود ۱۳ درصد افزایش داشته است. مناطق ۲۲ و ۱۸، باقرشهر، آزادگان و شهرری بیشترین افزایش را تجربه کرده‌اند که همگی در امتداد نقاط داغ آلایندگی خارج شهری و مسیر باد غالب قرار دارند. همچنین، الگوهای مکانی بیانگر آن است که آلودگی با غلظت بالا در غرب و جنوب‌غرب تهران متمرکز شده و تحت‌تأثیر الگوی باد غالب به‌سمت مرکز و جنوب شهر گسترش یافته است.

از سوی دیگر، تصاویر ماهواره‌ای بلندمدت وجود نقاط داغ پایدار آلایندگی خارج از محدوده شهر تهران به‌ویژه در جنوب‌غرب را تأیید می‌کند. این نقاط عمدتاً شامل فعالیت‌هایی نظیر صنایع کوچک، واحدهای بازیافت، ضایعات لاستیک‌ سوزی و سوزاندن پسماند هستند. با توجه به جهت باد غالب، آلودگی ناشی از این فعالیت‌ها وارد تهران می‌شود و در اپیزود اخیر نقش مؤثری داشته است.

نکته تکان‌دهنده آنکه نتایج آنالیز ترکیب شیمیایی ذرات PM2.5 براساس اندازه‌گیری در ایستگاه‌های مختلف نشان‌دهنده سهم قابل‌توجه کربن سیاه (EC) و کربن آلی (OC) است؛ موضوعی که «نقش مستقیم ناوگان دیزلی فرسوده، سوزاندن ضایعات و فرایندهای احتراقی» را برجسته می‌کند. در همین حال، سهم نیترات در برخی مناطق به بیش از ۲۵ درصد رسیده که گویای انتشار بالای اکسیدهای نیتروژن و تشکیل ذرات ثانویه است. داده‌های مربوط به دی‌اکسید گوگرد نیز نشان‌دهنده استفاده از سوخت با محتوای گوگرد بالا در برخی واحدهای ثابت و نیروگاه‌های پیرامونی شهر است.

ذرات معلق، کربن سیاه و آلاینده‌های گازی

داده‌های ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا (متعلق به سازمان حفاظت محیط‌زیست و شهرداری تهران) نشان می‌دهد از ابتدای مهرماه ۱۴۰۴ تا ۴ آذر، تهران ۱۹ روز «قابل‌قبول»، ۴۱ روز «ناسالم برای گروه‌های حساس» و ۴ روز «ناسالم» بوده است.

به‌طور کلی، غلظت ذرات معلق 2.5PM هوای آزاد در شهر تهران در سال جاری نسبت به مدت مشابه سال ۱۴۰۳ در کل ایستگاه‌ها با افزایش ۱۳.۱ درصدی همراه بوده که بیانگر روندی صعودی است. برپایه این گزارش، بیشترین میزان افزایش در ایستگاه‌های واقع در مناطق ۲۲، شهرری، دانشگاه صنعتی شریف، میدان فتح و باقرشهر مشاهده می‌شود؛ این ایستگاه‌ها افزایش بیش از ۲۰ درصدی را تجربه کرده‌اند و این موضوع حاکی از تشدید وضعیت نامطلوب کیفیت هوا در نواحی یادشده است. 

روند تغییرات غلظت ذرات معلق در سطح شهر یکنواخت نیست و برخی نواحی، به‌ویژه مناطق غربی و جنوب‌غربی تهران با شرایط نگران‌کننده‌تری مواجه شده‌اند. روند صعودی غلظت ذرات معلق کوچکتر از ۲.۵ میکرون می‌تواند ناشی از ترکیب عواملی چون افزایش فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل و واحدهای صنعتی، افزایش حجم انتشار منابع ترافیکی و غیرترافیکی و شرایط اقلیمی سال ۱۴۰۴، به‌ویژه نبود بارش، طی هشت‌ماهه نخست سال باشد.

این مطالعه در بخش دیگری به روند افزایشی غلظت ذرات معلق (PM2.5) و کربن سیاه (BC) در بازه زمانی اول تا چهارم آذرماه می‌پردازد. سیر صعودی این آلاینده‌ها از روز اول تا سوم در سطح شهر تهران «بسیار چشمگیر» توصیف شده است. به‌طوری‌که در تاریخ سوم آذر میانگین غلظت روزانه 2.5PM تهران حدود ۱۰۷ میکروگرم بر مترمکعب ثبت شده که «تقریباً معادل ده برابر حد سلامت توصیه‌شده سازمان جهانی بهداشت» است. در این بازه، کربن سیاه حدود ۱۱ تا ۱۵ درصد از ترکیب ذرات معلق کوچکتر از ۲.۵ میکرون را تشکیل داده است. «این سهم قابل‌توجه نشان‌دهنده نقش غالب منابع احتراقی در افزایش غلظت آلاینده‌ها است؛ به‌ویژه ناوگان دیزلی فرسوده شامل کامیون‌ها، اتوبوس‌ها و مینی‌بوس‌ها و نیز انتشار ناشی از پسماندسوزی که سهم مهمی در تشدید آلودگی هوا طی این دوره داشته‌اند.»

نکته مهم دیگر این است که روند تغییرات ساعتی کربن سیاه، به‌واسطه ممنوعیت تردد خودروهای سنگین در ساعات روز، الگوی متفاوتی را نشان می‌دهد؛ به‌ویژه از ساعت ۲۰ به‌بعد، هم‌زمان با کاهش ترافیک عمومی شهر، غلظت BC مجدداً افزایش می‌یابد که «ناشی از تردد وسایط نقلیه دیزلی» است. این موضوع نقش قابل‌توجه ناوگان دیزلی در انتشار BC و ذرات معلق را به طور شفاف نمایان می‌کند.

چه عواملی تهران را آلوده کرد؟

جمع‌بندی داده‌های پایش زمینی و ماهواره‌ای تهران نشان می‌دهد آلودگی در دوره اخیر نتیجه هم‌افزایی این هشت عامل بوده است: پایداری جوی وارونگی دما و نبود بارش، انتشار گسترده از ناوگان دیزلی فرسوده، وجود نقاط داغ آلایندگی در غرب و جنوب‌غرب تهران، مصرف سوخت با درصد بالای گوگرد در نیروگاه‌ها، ترافیک سنگین به‌ویژه در ورودی‌های غربی و جنوب‌غربی شهر، تشکیل ثانویه ذرات نیترات، بازپراکنش گردوغبار ناشی از تردد و در آخر فعالیت‌های صنعتی و غیرمجاز پراکنده در حاشیه شهر.

کدام نقطه تهران آلوده‌تر است؟

نواحی جنوبی، جنوب‌غربی و غربی شهر تهران به‌طور مستمر غلظت‌های بالاتری از ذرات معلق را نسبت به سایر بخش‌های شهر تجربه می‌کنند. از مهم‌ترین دلایل این تمرکز بالای آلاینده‌ها در نواحی مذکور، می‌توان به تولید آلاینده در این مناطق و نیز ورود و انتقال آلاینده‌های ناشی از منابع خارج از محدوده شهر به‌سمت داخل تهران اشاره کرد.

توزیع مکانی غلظت ذرات معلق کوچکتر از ۲.۵ میکرون در روزهای اول تا پنجم آذر نشان می‌دهد ایستگاه‌های واقع در خارج از مرز شهر تهران و به‌ویژه در نواحی جنوبی و جنوب‌غربی مقادیر به‌مراتب بالاتری را نسبت به ایستگاه‌های درون‌شهری ثبت کرده‌اند. این امر بیانگر حجم بالای انتشار ذرات معلق از منابع مستقر در این محدوده‌ها -شامل شهرک‌های صنعتی، نقاط پسماندسوزی و همچنین تردد ناوگان دیزلی در محورهای پرتردد به‌ویژه بزرگراه آزادگان است. طبق این بررسی آلاینده‌های تولیدشده در این مناطق، حتی در شرایط پایداری جوی، پس از ورود به محدوده شهر تهران موجب افزایش غلظت ذرات معلق در ناحیه جنوب‌غربی می‌شوند و در ادامه می‌توانند به سایر نواحی شهر نیز منتقل شوند.

این مطالعه در بخش بررسی نتایج منشأیابی ذرات در شهر تهران با اشاره به افزایش قابل‌ملاحظه نیترات در مناطق مرکزی شهر می‌نویسد: «به‌دلیل میزان بالای انتشار اکسیدهای نیتروژن در نواحی مرکزی تهران، سهم نیترات در ترکیب ذرات معلق افزایش می‌یابد. در مقابل، در مناطق جنوب‌غربی شهر، سهم ناشی از ناوگان حمل‌ونقل -به‌ویژه ناوگان دیزلی- به میزان قابل‌توجهی بیشتر است.»

گوگرد غلیظ در جنوب‌غرب تهران

تصاویر ماهواره‌ای به‌کارگرفته‌شده در این تحلیل نشان می‌دهد بخش عمده تولید آلاینده دی‌‌اکسید نیتروژن در محدوده داخلی شهر تهران صورت می‌گیرد. در گزارش سازمان محیط‌زیست با اشاره به آخرین سیاهه انتشار شهر تهران، آمده است که منابع خانگی، اداری و تجاری با سهم ۲۵ درصد، بخش تبدیل انرژی با سهم ۲۶ درصد و ناوگان سواری با سهم ۱۹ درصد بیشترین نقش را در انتشار اکسیدهای نیتروژن دارند. در همین حال، ازآنجاکه بخش قابل‌توجهی (تا حدود ۲۰ درصد) از ذرات معلق کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون در شهر تهران از نیترات تشکیل می‌شود، انتشار اکسیدهای نیتروژن در نقش پیش‌ساز اصلی تشکیل نیترات، از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

نقشه‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد تعداد قابل‌توجهی از نقاط داغ در مناطق غربی و جنوب‌غربی تهران قرار دارد. طبق این گزارش، این امر بیانگر حجم بالای انتشار از این نواحی است و تأثیرپذیری کیفیت هوای بخش‌های داخلی شهر از این منابع را به‌طور روشن تأیید می‌کند.

داده‌های تکان‌دهنده از گازوئیل نیروگاه‌ها

این گزارش در ادامه وضعیت سوخت بنزین در ۲۱ جایگاه منتخب استان‌های تهران و البرز در مهر و آذر ۱۴۰۴ را آنالیز می‌کند و با اشاره به سولفور کمتر از استاندارد و آروماتیک در محدوده استاندارد می‌گوید: «متغیر بنزن در تمامی نمونه‌ها بیشتر از حد استاندارد ( از ۱۷ تا ۸۸ درصد) گزارش شده است.»

همچنین، نتایج پایش سوخت نفت‌گاز (گازوئیل) در ۱۰ جایگاه منتخب تهران و البرز در ماه‌های مهر و آذر ۱۴۰۳ نشان می‌دهد میزان سولفور ثبت‌شده در نمونه مربوط به جایگاه اتوبوسرانی البرز برابر با ۱۹۹۲ ppm است که مقدار بسیار بالایی است و تقریباً معادل ۴۰ برابر حد مجاز محسوب می‌شود.

پایش سوخت گازوئیل در نیروگاه‌های استان‌های تهران، البرز و قزوین حاکی از این است که در هیچ‌یک از نیروگاه‌ها، نفت‌گاز تولیدی منطبق با استاندارد یورو ۴ نیست. براساس محتوی سولفور اندازه‌گیری‌شده، کمترین مقدار سولفور سوخت نیروگاهی در استان تهران در سوخت گازوئیل نیروگاه دماوند با مقدار kg/mg ۵۳۰ (بیش از ۱۰ برابر حد استاندارد) اندازه‌گیری شده است، درحالی‌که محتوی سولفور نفت‌گاز نیروگاه‌های پرند با مقدار kg/mg ۶۶۵۷، شهر ری kg/mg ۶۰۱۲ ، سیکل ترکیبی پرند ۳۹۰۱ kg/mg و ری با مقدار ۸۰۸ kg/mg بسیار فراتر از حد استاندارد اندازه‌گیری شده، به‌طوری‌که در نیروگاه‌های پرند و ری بیش از ۱۰۰ برابر حد مجاز است.

در همین حال، آنالیز مازوت نیروگاه‌های شهید رجایی و منتظرقائم نشان‌دهنده وجود مازوت کم‌سولفور و معمولی در این واحدهاست.

اقدامات پیشنهادی برای توقف روند آلودگی

این گزارش در آخر مجموعه‌ای از اقدامات کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت را برای توقف این روند در سال‌های آینده پیشنهاد می‌دهد. بر این اساس، در کوتاه‌مدت، شناسایی و برخورد با پسماندسوزی‌های غرب و جنوب‌غرب تهران، محدودکردن تردد ناوگان دیزلی در ورودی‌های اصلی، پایش مداوم صنایع و پالایشگاه‌ها، اعمال محدودیت واقعی بر خودروهای شخصی همراه با رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی در دوره‌های اضطرار و نیز اعلام پیش‌دستانه وضعیت اضطراری، از اقدامات فوری مؤثر بر کاهش آلودگی است. در میان‌مدت، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل به‌ویژه ناوگان دیزلی، استانداردسازی واحدهای کوچک صنعتی در جنوب تهران، بهبود کیفیت سوخت نیروگاه‌ها و ناوگان و ایجاد پایگاه‌های پایش ثابت در نقاط داغ آلودگی، می‌تواند روند انتشار آلاینده‌ها را مهار کند. در بلندمدت، توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک با تمرکز بر ناوگان برقی و مترو، ایجاد نظام مدیریت یکپارچه برای صنایع پیرامونی تهران، اصلاح ساختار تولید و توزیع سوخت کشور و همچنین، ایجاد سامانه پیش‌بینی قابل‌اعتماد آلودگی هوا در سطح ملی، مسیر کاهش پایدار آلودگی را ترسیم می‌کند.