سال ۱۳۶۱ تالاب دو هزار و ۶۶۰ هکتاری خانمیرزا را زهکشی کردنـد تا کشاورزی را توسعه دهند، در همان زمان مردم در بروجن انواع محصولات اعم از گندم و جو تا حبوبات و گیاهان علوفه‌ای را می‌کاشتند. در لردگان و فلارد هم مشابه بقیه شهرها زمین پر از حفره‌هایی شده بود که به قلب آن می‌رفتند و آب را بالا می‌کشیدند؛ در یکی برنجکاری رونق گرفت و در دیگری انواع محصولات باغی و کشاورزی. حالا پس از چهار دهه آن چاه‌ها خشک شده‌ یا کیفیت آبشان به‌شدت کاهش پیدا کرده. مسئولان می‌گویند مردم در مضیقه‌اند و نگاهشان به چشمه «آب‌سفید» است. فعالان و کارشناسان محیط‌‌زیست اما از پیاده نشدن برنامه‌های سازگاری با کم‌آبی در استان گله دارند. به‌گفته آنها، «شرب» اسم رمزی برای خشک کردن سبزکوه است. آنها به انواع و اقسام وعده‌‌های عملی‌نشده‌ مدیران استانی برای در نظر گرفتن ملاحظات محیط‌زیستی؛ وعده‌هایی که با آغاز پروژه فراموش می‌شوند. نقد دیگر آنها به تلاش برای انتقال آب چشمه از دو راه است‌، شیوه‌ای که «سبزکوه» بختیاری را تخریب می‌کند و زخم ناسورش می‌ماند روی دل طبیعت و حیات‌وحش منطقه! 

با مسیر دوم مخالف‌ایم

«محسن کریمی»، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری، به مشکلات مردم برای تأمین آب در فلارد، خانمیرزا،‌ بروجن و لردگان اشاره می‌‌کند. اینکه مشکل کیفیت آب زیرزمینی در خانمیرزا اهالی را دچار چالش کرده و چشمه «آب‌سفید» به‌عنوان چشمه‌ای پرآب و دائمی که درنهایت به کارون می‌ریزد، توان جبران بخشی از این چالش را دارد. «پروژه انتقال آب از این چشمه سال قبل در سازمان حفاظت محیط‌زیست بررسی شد و کمیته‌های فنی متعدد از آن بازدید کردند. پس از بررسی زیاد بنا گذاشتند تا با لحاظ تعهدات سختگیرانه‌‌ای که براساس آن، جاده‌ای احداث و درختی قطع نشود،‌ انتقال آب صورت گیرد.»

به‌گفته کریمی، حمل مصالح برای انتقال آب از چشمه «آب‌سفید» باید با نوار نقاله و به‌شکل پمپاژ با خسارت حداقلی باشد. «میزان برداشت و انتقال آب به‌اندازه کمتر از نصف دبی چشمه است و تمام ضوابط محیط‌زیستی هم در طرح اعلامی رعایت می‌شود.»

این انتقال چه تبعاتی بر سبزکوه دارد، از نظر مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری در این انتقال حقابه لحاظ و حقوق طبیعت و حیات‌وحش رعایت می‌شود. «براساس مسیر انتخاب آب دو سه کیلومتر پمپاژ و در ادامه وارد ایستگاه دوم می‌شود.»

این روزها مبحث دو خط انتقال آب از «آب‌سفید» مطرح است، کریمی می‌گوید اداره‌کل با این خط جدید انتقال مخالف است و مسیر دومی قرار نیست در نظر گرفته شود. «مسیر دوم باعث تخریب می‌‌شود و ما با آن مخالف‌ایم.»

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست چهارمحال‌وبختیاری تأکید دارد تحت نفوذ مدیران استانی نیست. «مقامات استانی برای انتقال آب پیگیر بودند و نماینده بارها اشاره کرده که مردم از بی‌آبی به رنج رسیده‌اند. براساس نظر کمیته‌های مختلف و با در نظر گرفتن ضوابط و قوانین، با بخشی از انتقال موافقت کردیم. بااین‌حال، قصد داریم در همان منطقه یک پاسگاه محیطبانی داشته باشیم و بر منطقه نظارت کنیم.»

یک تخصیص اما با دو لوله

«وحید خیرآبادی»، مدیرکل دفتر زیستگاه‌‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، نیز این پروژه را در راستای تأمین آب شرب برای چهار شهرستان لردگان فلارد،‌ خانمیرزا و بروجن در استان چهارمحال‌وبختیاری می‌داند. «تخصیصی که انجام می‌شود ۵۰۰ لیتر بر ثانیه است و همکاران ما از مسیر بازدید کرده‌اند تا کمترین آسیب را داشته باشد.»

به‌گفته خیرآبادی، بحث انتقال مسیر دوم به‌معنای برداشت بیشتر آب نیست، بلکه به‌معنای تقسیم آب تخصیص‌یافته بین دو لوله است. «بازدیدی که انجام می‌دهیم، به این دلیل است که ببینیم آیا می‌توان بدون تخریب عرصه با دو لوله انتقال آب  را انجام داد یا خیر؟»

وعده‌های عملی‌نشده 

یک منبع آگاه مسیر دو لوله انتقال آب را متفاوت می‌داند. به‌گفته او‌،‌ مسیر اول به‌سمت جنوب و خانمیرزا می‌رود و دومی به‌سمت شرق و بروجن. «برای دو مسیر باید حتماً جاده احداث شود و نیاز به پمپاژ آب دارد. مسیر انتقال از زون امن سبزکوه می‌گذرد و چالش‌های زیادی برای منطقه ایجاد خواهد کرد.»

در وزارت نیرو،‌ ملاحظات محیط‌زیستی چندان جدی گرفته نمی‌شوند، آنها خود را موظف به تأمین آب برای مردم می‌دانند نه طبیعت و حیات‌وحش. آنها می‌خواهند کل آب چشمه را بردارند و به‌سمت شهرهای بروجن و خانمیرزا ببرند. «در همین مدت که بحث انتقال آب به خانمیرزا، فلارد و لردگان مطرح شده‌، مدیران بروجن هم درخواست انتقال آب از چشمه به آنجا را دارند که مسیر متفاوتی است.»

مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان چهارمحال‌وبختیاری، می‌‌گوید امکان ندارد «آب‌سفید» خشک شود، اما این منبع آگاه می‌گوید در همین وضعیت فعلی هم در فصل‌ خشکسالی آب چشمه به‌میزان قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. گفته‌های این منبع آگاه را ازآن‌رو باید جدی گرفت که در همین هفته‌های اخیر شاهد خشکیدن چشمه کوهرنگ در همین استان بودیم؛ چشمه‌ای که دبی آن به یک‌هزار و ۲۰۰ لیتر بر ثانیه می‌رسید.

کاهش کیفیت آب‌، دلیلی است که از سوی مسئولان برای این انتقال آب ارائه می‌شود. بااین‌حال، این منبع آگاه می‌گوید تنها در دو روستا در خانمیرزا با این مشکل مواجه‌ایم. چالش اصلی، به‌گفته او، کشاورزی ناپایدار در منطقه است که این مشکلات را به وجود آورده و همچنان عزمی برای حل آن وجود ندارد. «الگوی کشت در این منطقه باعث این شرایط شده و برای اصلاح آن کاری نمی‌شود؛ الگویی که آب‌های زیرزمینی را تحت‌تأثیر قرار داده و فرونشست به بار آورده است.»

سبزکوه عنوان ذخیره‌گاه زیستکره را هم دارد، بااین‌حال به‌نظر می‌رسد محیط‌زیست به‌جای آنکه نگران دست‌اندازی به آن باشد،‌ دغدغه‌های مدیران استانی را در اولویت قرار می‌دهد. «مدیران استانی پیش و در زمان شروع پروژه از رعایت الزامات محیط‌زیستی سخن می‌گویند، اما در غالب موارد تعهد به این الزامات را شاهد نیستیم. سازمان حفاظت محیط‌زیست هم این توان را ندارد که پس از شروع به کار پروژه بتواند جلوی آن بایستد. نمونه‌اش را در انواع و اقسام پروژه‌های جاده‌سازی و… شاهدیم که نه زیرگذری ساخته می‌شود، نه خاکریزی! وقتی آنها به‌اندازه یک متر تعهد را هم انجام نمی‌‌دهند، چطور می‌توان انتظار داشت خط دومی را احداث کنند و بعد آسیب نداشته باشد. در همین وضعیت فعلی و یک خط انتقال نیز ما شاهد تخریب خواهیم بود.»

مگر یک شهر چقدر آب می‌خواهد؟

«محسن موسوی خوانساری»، کارشناس آب، نیز معتقد است نیازی به انتقال آب از چشمه آب‌سفید نیست. «برای لردگان، خانمیرزا و فلارد بهتر است از دریاچه سد کارون۴ آب بیاورند و آب را با هزینه بالا منتقل نکنند.»

به‌گفته او، براساس طرح بن-بروجن یک بار انتقال آب به بروجن انجام شده است؛ «مگر یک شهر چقدر آب می‌خواهد که مدام انتقال آب برای آن صورت گیرد.»

لابی پرفشار نمایندگان برای انتقال آب

یک منبع آگاه دیگر هم نسبت به انتقال‌ آب‌های متعدد در استان گله دارد؛ اینکه برای بروجن،‌ علاوه‌بر پروژه انتقال آب بن-بروجن از محل طرح سد «آقبلاغ» هم یک میلیون مترمکعب آب شرب در نظر گرفته شده است. «مگر برای یک شهر از چند محل باید آب تأمین شود.»

به‌گفته این منبع آگاه، بروجن،‌ فلارد و خانمیرزا تحت‌تأثیر تنش آبی نیستند، بلکه جزو مهم‌ترین تأمین‌کننده‌های آب حوضه کارون به شمار می‌روند. «انتقال آب به اسم شرب است، اما در عمل قرار است بهره آن را صنایع بسته‌بندی آب ببرند.»

انتقال آب از «آب‌سفید» به بروجن مشکل دیگری هم دارد؛ تخریب گسترده منطقه! «بدون پشتوانه مطالعاتی و صرفاً براساس نظر و فشار نمایندگان در جنگل‌های انبوه زون‌های حفاظت و امن منطقه حفاظت‌شده سبزکوه فرایند انتقال با اختلاف پمپاژ ۸۰۰متری باید انجام شود.»

به‌گفته این منبع آگاه، انتقال در محلی با توپوگرافی خشن که حتی امکان تردد پیاده انسان‌ را ندارد، صورت می‌گیرد. «مگر می‌شود این خط انتقال آب با لوله‌های فولادی به قطر ۷۰ سانتی‌متر و چندین ایستگاه پمپاژ و مخزن تعادلی را بدون ایجاد جاده دسترسی اجرا کرد؟! قطعاً اجرای این پروژه نیازمند ایجاد جاده دسترسی به طول تقریبی ۲۰ کیلومتر، در منطقه‌ای با ویژگی زمین‌شناسی لغزشی و واریزه‌ای از میان جنگل‌های انبوه بلوط و ارژن است. دراین‌صورت، علاوه‌بر نابودی جنگل، سهولت دسترسی شکارچیان به قسمت‌های حساس سبزکوه و تشدید فرسایش خاک فراوان را شاهد خواهیم بود.»

تأمین برق ایستگاه‌های پمپاژ چالش دیگر این پروژه است که اجرای آن نیز تخریب فراوان به‌دنبال دارد. «نزدیکترین روستا در فاصله ۱۰ کیلومتری آب‌سفید فاقد برق است.»

این منبع آگاه اعلام مخالفت مدیرکل محیط‌زیست استان را مبهم می‌داند. به‌گفته او، قول مساعدی برای اجرای این پروژه به مقامات استان و شهرستان برای صدور مجوز داده شده و در  هفته‌های گذشته نیز مدیرکل همراه نماینده بروجن در مجلس، ملاقاتی با معاون محیط طبیعی سازمان محیط‌زیست و سایر مدیران داشته‌اند.

برنامه سازگاری با کم‌آبی چه شد؟

براساس برنامه مدیریتی برنامه سازگاری با کم‌آبی استان چهارمحال‌وبختیاری که حاصل ۳۴۵ نفرساعت کار کارشناسی جلسات بین بخشی است، در فاصله زمانی ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۵، یعنی فاز اول این برنامه باید در بخش کشاورزی ۴۸.۷ میلیون مترمکعب، در شرب ۱.۱ میلیون مترمکعب، در صنعت ۱.۱۵ مترمکعب صرفه‌جویی انجام می‌شد. همچنین، در اثر اجرای برنامه‌های پیشنهادی اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری، قرار بود بیلان آبخوان استان ۲.۶۹ میلیون مترمکعب بهبود یابد و در ادامه در فاز دوم یعنی در بازه زمانی ۱۴۰۶ تا ۱۴۱۱ نیز در کشاورزی ۵۷.۶۸ میلیون مترمکعب و در آب‌های سطحی ۴.۶ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی انجام شود. جالب اینکه نام لردگان و بروجن جزو شهرستان‌هایی است که قرار بود در سال ۱۴۰۴ در آنها تثبت آبخوان انجام شود. 

انتقال آب از چشمه سفید آب اما نشان می‌دهد نه‌تنها تثبیت آبخوان صورت نگرفته، بلکه قرار است دست‌اندازی جدیدی به طبیعت در این استان انجام شود. با این وضعیت دور از ذهن نیست که آینده سبزکوه مشابه خانمیرزا سیاه شود.