آخرین آمارهای رسمی می‌گویند در تعطیلات پایانی شهریورماه امسال حدود دو میلیون نفر ظرف چهار روز وارد گیلان شده‌اند. آماری که مسئولان آن را دستاوردی در جهت رونق گردشگری می‌دانند. این آمار اما ابعاد دیگری هم دارد. اغلب مسافران با خودروی شخصی به شهرهای شمالی سفر می‌کنند. خودروهایی که تعدادشان با ظرفیت پارکینگ‌های شهر تناسبی ندارد؛ نیازی جدی که مالکان خانه‌های تاریخی به‌جای شهرداری، به آن پاسخ داده‌اند. آنها با تبدیل بناهای تاریخی به پارکینگ هم منبع درآمدی برای خود دست‌وپا کرده‌اند و هم خلأ بزرگی را که شهرداری کاری برای آن نمی‌کند، پر کرده‌اند. اما به چه قیمتی؟

سال گذشته همین روزها بود که محله «ساغریسازان» رشت در فهرست میراث ملی ثبت شد. مدیرکل وقت میراث گیلان بعد از این اتفاق اعلام کرده بود قرار است محلات «پیرسرا» و «باقرآباد» هم ثبت ملی شوند. بافت تاریخی رشت المان‌های معماری و بومی متعددی دارد که می‌تواند آن را از بسیاری جهات شاخص کند. بناهای شاخص با معماری‌های منحصربه‌فرد و وقایع تاریخی که در هر کدام از این بناها اتفاق افتاده و مالکانی که هر کدام بخشی از تاریخ ایران را رقم زده‌اند، روایت این شهر و خانه‌های تاریخی آن را شنیدنی می‌کند. اما تمام این مؤلفه‌ها در سایه بی‌توجهی‌ها در حال تخریب و فراموشی و حذف است. 

هیچ‌کدام از خانه‌هایی که تبدیل به پارکینگ شده، ثبت ملی نشده‌اند

معماری خانه‌های تاریخی رشت با توجه به اقلیم منطقه انجام شده و اغلب دارای بنای مرکزی و حیاطی وسیع‌اند. حیاط‌هایی که چندسالی است با توجه به نیاز مسافران به پارکینگ، یکی پس از دیگری تبدیل به گاراژ و پارکینگ شده‌اند. آمار این پارکینگ‌ها حالا دیگر نزدیک به آمار خانه‌های تاریخی شهر است. از عمارت «خواجه آوادیس» تا خانه «فهیمه اکبر» و عمارتی که روزگاری «مادام ژنی» در آن سکونت داشت. همه این بناها با تمام اهمیت تاریخی‌شان در سال‌های اخیر تبدیل به پارکینگ شده‌اند و به‌راحتی در حال تخریب‌ تدریجی هستند.

«یوسف سلمان‌خواه»، مدیرکل میراث‌فرهنگی گیلان، درباره تبدیل خانه‌های تاریخی رشت به پارکینگ، به «پیام ما» می‌گوید: «خانه‌هایی که در فهرست میراث ملی ثبت شده یا در حریم یک اثر ثبت‌شده قرار دارند، تحت نظارت ماست. اما بناهایی که مالک شخصی دارد، در حوزه اختیارات ما نیست. بسیاری از بناها که تبدیل به پارکینگ شده، مالک شخصی دارد.» او تأکید می‌کند: «هیچ‌کدام از خانه‌هایی که تبدیل به پارکینگ شده‌اند، ثبت ملی نشده‌اند و همگی مالک خصوصی دارند. البته این بناها در محدوده بافت تاریخی یا در حریم درجه دو و سه بافت قرار دارند، اما از خانه‌هایی که در بافت قرار دارند، فقط چند خانه در فهرست میراث ملی ثبت شده‌ است.»

کمتر از یک سال پیش مالک عمارت «نبی‌زاده» که یکی از بناهای شاخص رشت است، اقدام به خارج‌کردن این بنا از فهرست میراث ملی کرد تا بتواند آن را تخریب کند. اینکه میراث‌فرهنگی نسبت به بناهای واجد ارزش تاریخی یک شهر احساس مسئولیت نمی‌کند و بناهای ثبت‌ملی‌شده به این سهولت از فهرست آثار ملی خارج می‌شوند، تنها یک معنا دارد و آن بی‌توجهی به اهمیت تاریخی این بناها و در نگاهی کلی‌تر، هویت شهری است. حتی اگر یک بنا به هر دلیل در فهرست میراث ملی ثبت نشده باشد، اما واجد ارزش‌های تاریخی و معماری باشد، باید حفظ شود.

سلمان‌خواه از تصمیم شهرداری برای در نظر گرفتن مشوق‌هایی در بافت تاریخی می‌گوید تا از این طریق مالکان با دریافت وام و تسهیلات بنای تاریخی تحت‌تملکشان را مرمت و احیا کنند. او معتقد است: «خود مردم هم باید نسبت به این بناها احساس مسئولیت داشته و از آن حفاظت کنند. توان ما در مقابل این روندی که در شهر شکل گرفته، این است که اطلاع‌رسانی و فرهنگسازی کنیم تا مردم بناهای تاریخی‌ را که در اختیارشان است، تبدیل به پارکینگ نکنند. همه اینها یک مسئولیت اجتماعی است. حافظان اصلی این آثار خود مردم هستند. باید این مسئولیت را تقویت کنیم و برایش تلاش کنیم.»

اعتباری برای تملک نداریم

سلمان‌خواه درباره ضرورت توجه به بناهای واجد ارزش تاریخی به مسئله اعتبارات استانی اشاره می‌کند و می‌گوید: «اعتبارات تملک ما کفاف این کار را نمی‌دهد که این بناها را تملک و حفاظت کنیم. کل اعتبار میراث‌فرهنگی در سطح استان ۱۵ و نیم میلیارد تومان است. چطور من می‌توانم فقط یک بنا را که میلیاردها تومان قیمت دارد، تملک و حفظ کنم؟ بااین‌حال، یک گزارش تحلیلی برای استاندار تهیه کرده‌ و در آن هم وضعیت بافت‌ تاریخی را تشریح کرده‌ایم و هم پیشنهاداتمان را برای بهبود وضعیت موجود و حفاظت از بافت ارائه کرده‌ایم.» این اظهارات مدیرکل میراث‌فرهنگی رشت درحالی‌است که حتی بناهای ثبت ملی این شهر هم وضعیت مطلوبی ندارند. بسیاری از بناهایی که در بافت تاریخی ثبت‌ملی‌شده ساغریسازان قرار گرفته‌اند، سال‌هاست به حال خود رها شده و اسیر تخریبی تدریجی‌اند. حالا هم که رفت‌وآمد روزانه خودروها به حیاط بسیاری از خانه‌های تاریخی آنها را رو به تخریب همیشگی سوق می‌دهد. در چنین شرایطی میراث و شهرداری از بار مسئولیت این بناها شانه خالی می‌کنند و وعده رسیدگی و تشکیل کارگروه و تدوین برنامه می‌دهند. از جمله اینکه، مدیرکل میراث‌فرهنگی استان تأکید می‌کند: «با توجه به اینکه گردشگری گیلان رو به رشد است و میلیون‌ها نفر وارد استان می‌شوند، باید زیرساخت‌ها نیز به همان نسبت توسعه پیدا کند. الان در همین پیاده‌راه فرهنگی رشت، تا سه صبح مردم در رفت‌وآمد هستند و دلیل آن، وجود همین بافت تاریخی زیباست. کار اساسی این است که چند پارکینگ طبقاتی در سطح شهر، به‌ویژه در محدوده بافت تاریخی، ساخته شود. ساخت پارکینگ‌ چارچوب مشخصی از منظر میراث‌فرهنگی دارد و باید براساس ضوابط و توجه به خط آسمان انجام شود. اما نیازی است که باید به آن توجه شود.» اما به‌نظر می‌رسد رونق گردشگری در گیلان از ابعاد مختلف رونقی بی‌ضابطه است؛ چراکه هم از منظر محیط‌زیستی و هم از نگاه میراث‌فرهنگی آسیب‌های متعددی را متوجه بناهای تاریخی شهر کرده است. هرچند سلمان‌خواه معتقد است: «اینکه کسی دروازه‌ای را باز می‌کند و چند ماشین وارد محوطه خانه تاریخی می‌شوند، باعث تخریب بنا نمی‌شود، بلکه فقط از محوطه آن استفاده می‌کنند.» اما بناهایی که سال‌ها به حال خود رها شده‌اند، به‌راحتی می‌توانند از تردد روزانه خودروها آسیب ببینند و مالکان به‌مرور بخش‌هایی از آنها را برای توسعه فضای پارکینگ تخریب کنند.

شهرداری قدرت تملک بناهای تاریخی را ندارد

«رحیم شوقی»، شهردار رشت، می‌گوید: «استفاده از ظرفیت خانه‌های قدیمی و تاریخی این شهر برای توسعه گردشگری ضروری است. خانه‌های تاریخی رشت می‌توانند با همکاری بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران به مراکز فرهنگی، رستوران و اقامتگاه سنتی تبدیل شوند. این اقدام علاوه‌بر حفظ هویت تاریخی شهر، نقشی اساسی در رونق گردشگری و اقتصاد شهری خواهد داشت.» 

او از تشکیل دفتری ویژه در سازمان سرمایه‌گذاری شهرداری برای ساماندهی خانه‌های تاریخی می‌گوید و اینکه این دفتر مأموریت دارد خانه‌های تاریخی را شناسایی کند و برای آنها برنامه و فراخوان سرمایه‌گذاری تدوین کند. به‌گفته او، برخی از این بناها مالکان شخصی دارند، این مالکان می‌توانند به‌عنوان سرمایه‌گذار حضور پیدا کنند و یا در قالب مشارکت و واگذاری، زمینه حضور سرمایه‌گذاران دیگر را فراهم کنند. شوقی تأکید می‌کند: «شهرداری توان خرید و تملک همه خانه‌های تاریخی را ندارد، اما می‌تواند نقش تسهیلگر ایفا کند تا با مشارکت و جذب سرمایه‌گذاران، این بناها دوباره زنده شوند.»

رشت، به‌مرور چهره قدیمی خود را از دست می‌دهد. بناهایی که زمانی محل زندگی خاندان‌های نامدار، روشنفکران و هنرمندان این شهر بودند، حالا در سکوت، فرسوده می‌شوند. در یک دهه گذشته ده‌ها خانه تاریخی رشت یا تخریب شده‌اند، یا در آستانه نابودی قرار دارند؛ از خانه کودکی‌های «هوشنگ ابتهاج» و خانه‌های «گیگاسری» و «کاشانی» تا عمارت‌هایی که تنها دیوارهای نیمه‌ویرانشان باقی مانده است. اگر میراث‌فرهنگی و شهرداری همچنان در مرز وظایف قانونی خود توقف کنند و انفعالشان را با نبود اعتبارات توجیه کنند، آنچه از بافت تاریخی رشت باقی می‌ماند، تنها در عکس‌ها و آرشیوها است.