امروزه سهم مساحت جنگل‌های ایران از گستره کشورمان کمتر از ۱۰ درصد است. این رقم، ما را در ردیف کشورهایی با سرانه پایین پوشش جنگلی قرار می‌دهد، وضعیتی نگران‌کننده در کشوری که بخش زیادی از حیات انسانی و طبیعی‌اش به تداوم پوشش گیاهی وابسته است. 

در میان گونه‌های جنگلی ایران، درخت اُرس (Juniperus excelsa M. Bieb)، نمادی از پایداری، سازگاری و قدمت است. گونه‌ای که از دیرباز در حافظه فرهنگی و بوم‌شناختی ایران ریشه دوانده و همچون نگهبانی خاموش بر فراز کوهستان‌ها برای حیات دیگر موجودات وابسته به این گونه ایستاده است.

ارس درختی است که به‌ سخت زیستن خو گرفته. از قسمت‌های پراکنده و وسیعی در ایران، در حدود ۱۷ استان، از دامنه‌های زاگرس تا بلندی‌های کپه‌داغ، کوهستان‌های جنوب کشور و از کوه‌های آذربایجان تا البرز، حضور این درخت تنومند دیده می‌شود. اما در میان همه این رویشگاه‌ها، شاید هیچ کجا چون رشته‌کوه البرز چنین گستره چشمگیری از جنگل‌های ارس را در خود جای نداده باشد. 

البرز نه‌تنها یکی از مهم‌ترین رشته‌کوه‌های ایران است، بلکه به‌لحاظ غنای بوم‌زادی و تنوع‌زیستی، مهم‌ترین کانون غنای گیاهی کشور به شمار می‌رود. در دامنه‌های جنوبی این رشته‌کوه، پهنه‌های وسیعی از جنگل‌های ارس گسترده شده‌اند؛ پهنه‌هایی که در ارتفاعات بالای دو هزار متر، در میان سنگ و صخره، شیب‌های تند، خاک‌های کم‌عمق و بارندگی محدود، حیات را معنا می‌کنند. حتی در دره‌های مرتفعی چون هراز، می‌توان نمونه‌هایی از رویشگاه‌های ارس را دید که در تلفیق گونه‌های درختی از جنگل‌های هیرکانی از جمله آزاد، کرب و اوری قد برافراشته‌اند. 

این هم‌زیستی نادر، از پیوند میان دو اقلیم متفاوت سخن می‌گوید، اقلیم مرطوب شمال و اقلیم خشک کوهستانی، که در نقطه‌ای از البرز به هم می‌رسند و سیمایی کم‌نظیر از تنوع‌زیستی می‌آفرینند. اما در همین نقطه تلاقی حیات، نشانه‌های هشداردهنده‌ای نیز به چشم می‌خورد.

گرمایش جهانی و تغییراقلیم با سرعتی بی‌سابقه در حال رخ‌دادن است و جنگل‌های ارس، از نخستین زیست‌بوم‌هایی هستند که اثر مستقیم آن را تجربه می‌کنند. با افزایش دما، گونه‌های گیاهی برای بقا ناچارند به ارتفاعات بالاتر پناه ببرند؛ اما در البرز این مسیر پناه خود پایانی دارد. رویشگاه‌های ارس که همین حالا نیز در نواحی بالادست قرار دارند، دیگر جایی برای گریز نخواهند داشت. درنتیجه، این درختان در معرض رقابت شدید با گونه‌های مهاجر پایین‌دست قرار می‌گیرند و عرصه زیستشان به‌تدریج محدود می‌شود. 

این وضعیت، زنگ خطری است برای پایداری اکولوژیکی کوهستان‌های البرز زیرا ارس، نه‌فقط یک گونه گیاهی، بلکه ستون فقرات اکوسیستم‌های مرتفع ایران است.  

پیمایش‌های ما در قالب تیم پژوهشی در بخش‌های مختلف جنگل‌های ارس در رشته‌کوه البرز به تصویری نگران‌کننده از آینده این جنگل‌ها رسیده است. ما در بازدیدهای میدانی خود با مجموعه‌ای از تهدیدهای انسانی مواجه شدیم که در کنار فشارهای اقلیمی، موجودیت این زیست‌بوم ارزشمند را به خطر انداخته‌اند.

در صدر این تهدیدها، چرای بی‌رویه دام قرار دارد؛ پدیده‌ای ریشه‌دار که از گذشته‌های دور تاکنون ادامه یافته، اما امروز با شدت بیشتری رخ می‌دهد. در بسیاری از رویشگاه‌ها، دام‌سراها در دل جنگل برپا شده و چراگاه‌های فصلی به محلی برای چرای دائمی تبدیل شده‌اند. 

تردد مکرر دام‌ها در شیب‌های تند کوهستان، خاک را فشرده کرده و موجب شکل‌گیری نوارهای فرسایش موسوم به مسیرهای تردد دام (میکروتراس) شده است. درنتیجه، بذرهای گیاهان توان جوانه‌زنی خود را از دست می‌دهند و فرسایش خاک سرعتی نگران‌کننده می‌گیرد. در اطراف دام‌سراها، چهره جنگل تغییر کرده و گونه‌های مقاوم به تخریب جایگزین گونه‌های اصلی جنگل شده‌اند. این چرخه ناپایدار، به‌تدریج زادآوری طبیعی درختان ارس را مختل کرده و سیمای اکولوژیکی منطقه را دگرگون ساخته است.

عامل نگران‌کننده دیگر، تغییر کاربری اراضی است. با افزایش بهای زمین در مناطق کوهستانی، در سال‌های اخیر شاهد گسترش ساخت‌وساز، احداث باغ و حتی خانه‌های مسکونی در دل جنگل‌های ارس بوده‌ایم. در برخی روستاهای مجاور، مرز طبیعی جنگل و سکونتگاه انسانی عملاً از میان رفته و اراضی پاک‌تراش‌شده جای درختان کهنسال را گرفته‌اند. تبدیل این عرصه‌ها به باغ‌های خصوصی یا مناطق تفریحی، نه‌تنها سطح جنگل را کاهش داده، بلکه پیوستگی اکولوژیکی آن را نیز از بین برده است. جنگلی که تکه‌تکه شود، دیگر نمی‌تواند مانند گذشته در برابر فرسایش، تغییراقلیم یا هجوم گونه‌های مهاجم مقاومت کند.

اما شاید یکی از جدی‌ترین تهدیدهای اخیر، گسترش بی‌رویه معادن شن و ماسه در مجاورت رویشگاه‌های ارس باشد. برداشت گسترده مصالح، انفجار در دل کوهستان و تردد ماشین‌آلات سنگین، چهره طبیعی منطقه را تغییر داده است. در بسیاری از این مناطق، پوشش گیاهی نابود شده و گردوغبار ناشی از فعالیت معادن نه‌تنها بر روی گیاهان و خاک اثر منفی گذاشته، بلکه سلامت جوامع محلی را نیز تهدید می‌کند. 

در گفت‌وگو با ساکنان برخی روستاها، بارها از نارضایتی مردم نسبت به آلودگی هوا و خشکیدن چشمه‌ها در اثر فعالیت‌های معدنی شنیده‌ایم. این مجموعه عوامل یعنی چرای بی‌رویه، تغییر کاربری اراضی و استخراج معدنی دست در دست تغییراقلیم داده‌اند تا جنگل‌های ارس را به‌سمت بحرانی بی‌سابقه سوق دهند.

پوشش گیاهی از هم‌ گسیخته، فرسایش خاک شدت یافته و تراکم درختان در بسیاری از مناطق کاهش پیدا کرده است. در برخی نقاط البرز مرکزی، لکه‌های جنگلی کوچک و منزوی، آخرین بازماندگان جنگل‌های پیوسته گذشته‌اند. 

در این شرایط، مسئولیت سازمان‌های متولی از جمله سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری کشور بیش از هر زمان دیگری سنگین است. نخستین گام، تهیه نقشه‌های دقیق هوایی و حدنگاری مرز جنگل‌های ارس در تمام مناطق مجاور سکونتگاه‌های انسانی است. تا از هرگونه تغییر کاربری و تصرف تدریجی جلوگیری شود. گام دوم، اجرای طرح‌های مشخص برای مدیریت چرای دام است. نظام‌های سنتی بهره‌برداری باید بازنگری شوند و تعادل بین جمعیت دام و ظرفیت مراتع برقرار شود.  

بدون این اقدامات، شکنندگی اکولوژیکی این جنگل‌ها روزبه‌روز افزایش یافته و خطر نابودی کامل در برخی مناطق بسیار واقعی است. در کنار این اقدامات حفاظتی، نیاز به آموزش و مشارکت جوامع محلی نیز حیاتی است. تجربه نشان داده هر جا مردم محلی در مدیریت منابع‌طبیعی نقش داشته‌اند، تخریب کاهش یافته و حس تعلق به طبیعت تقویت شده است. 

ارس، بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی مردمان کوهستان است و اگر مردم در حفظ آن سهیم شوند، امید به تداوم این زیست‌بوم نیز زنده خواهد ماند. باید به یاد داشته باشیم که تنوع‌زیستی، ضامن پایداری زندگی انسانی است. ازدست‌رفتن هر درخت ارس، تنها ازبین‌رفتن یک گونه نیست، بلکه بخشی از بوم‌سازگان‌های کشور فرو می‌پاشد. جنگل‌های ارس، میراثی طبیعی‌اند که در تحولات طولانی زمین‌شناسی و تکاملی شکل‌گیری‌شان انجام گرفته‌ است، اما تنها چند دهه بی‌توجهی می‌تواند این موهبت را برای همیشه از بین ببرد. این درختان کهن، سزاوار آن‌اند که نسل‌های آینده نیز آنها را ببینند و سایه‌شان را لمس کنند.