موج انفجار به‌صورت «پیشرو بایزیدی» خورد. او که کشاورز اهل روستای قهرآباد سفلی است، در جاده‌های روستایی بود که کوه را منفجر کردند و موج انفجار برای لحظه‌ای او را در بهت فرو برد. این نخستین بار نبود که صدای انفجار برای روزها زندگی‌ او و اهالی روستاهای قهرآباد علیا، قهرآباد سفلی، بیگ‌‌اویسی، بغده‌کندی و روستای کوچک را مختل می‌کرد. سال گذشته هم سه انفجار بدون اطلاع‌رسانی در معادن منطقه رخ داده بود. «این معادن راه‌های ارتباطی روستاها را از بین برده‌اند. زمین‌های ما باروری‌اش کم شده. آب کیفیتش را از دست داده و این انفجارها هم مشکل بزرگ دیگر منطقه هستند.» 

یکی از زنان باردار روستا بعد از انفجار هفته اخیر به بیمارستان منتقل شده و حال ناخوشی دارد. ترس از انفجار وضعیت سختی برای کودکان و سالخوردگان ایجاد کرده؛ کسانی که هم منطقه‌شان را دوست دارند و هم میش‌مرغ‌ها را. «ما برای حفاظت از میش‌مرغ‌ها راسخ هستیم. اهالی تمام روستاها این پرنده را دوست دارند و برای حفظ امنیتش تلاش‌های بسیاری کرده‌اند، اما با یک انفجار ممکن است این گونه در معرض خطر انقراض به‌راحتی زیستگاه را ترک کند.»

به‌گفته بازیزیدی، چندین بار از فعالیت بی‌ضابطه معادن شکایت کرده‌اند، اما هیچ‌کس پاسخگو نبوده و حالا مردم منطقه، هم نگران محصولات و امنیت زندگی‌شان هستند و هم نگران میش‌مرغ‌ها.

«هیوا باهنر»، فعال محیط‌زیست منطقه و «چیرگه‌وان» (مراقب میش‌مرغ‌ها) است. برای او و دیگر اهالی میش‌‌مرغ‌ها مهم‌اند و در روزهای اخیر که کارشناسان نتوانسته‌اند آنها را در منطقه ببینند، او نگران‌تر از همیشه است. «برای حفاظت از میش‌مرغ و امنیت زیستگاهش در سال‌های اخیر تلاش بسیاری کرده‌ایم، اما متأسفانه معادن امنیت را سلب می‌کنند و این ناامنی گریبان روستاییان را هم گرفته است.»

انفجارهای بی‌موقع و بدون اطلاع‌رسانی امان روستاهای اطراف را بریده و روستاییان می‌خواهند بدانند چرا هیچ‌ اطلاعی برای انفجارها به آنها داده نمی‌شود. «این برداشت باید با ماشین‌های سنگین انجام بگیرد، اما برای ارزان‌تر تمام‌شدن کار، کوه را با دینامیت منفجر می‌کنند و باعث تأسف است که نه اداره محیط‌زیست استان‌ها و نه ادارات منابع‌طبیعی نظارتی بر این وضعیت ندارند و هرکدام وظیفه را به دیگری محول می‌کنند.»

از عمر معدنی که در روزهای اخیر انفجارش به اهالی و میش‌مرغ‌ها آسیب رسانده، بیش از دو سال می‌گذرد و این درحالی‌است که این منطقه محل زمستان‌گذرانی میش‌مرغ‌هاست و آنها در پاییز به‌سمت منطقه می‌آیند. «کارشناسان نتوانستند میش‌مرغ‌ها را بعد از انفجار ببینند. این بسیار نگران‌کننده است. آنها اگر زیستگاه را ناامن ببینند، از اینجا خواهند رفت و سرنوشت این گونه در معرض خطر انقراض با این شرایط، نامشخص است.»

منطقه ارتقا یابد، می‌توانیم مقابل معادن بایستیم

«فرزاد زندی»، رئیس اداره محیط‌زیست استان کردستان که انفجار اخیر در حوزه استحفاظی او اتفاق افتاده، به «پیام ما» می‌گوید اداره محیط‌زیست به‌دلیل درجه حفاظتی این منطقه، از نظر قانونی اجازه و امکان جلوگیری از فعالیت معادن را ندارد. «متأسفانه ما در این منطقه اختیار عملی نداریم و معادن هم از ما استعلامی برای فعالیت نمی‌گیرند، اما به‌صورت غیررسمی با معدن‌کاران صحبت کرده و تذکر داده‌ایم.»

به‌گفته زندی، اهمیت این زیستگاه به‌تازگی بر همگان مشخص شده و به همین دلیل، آنها به‌صورت شفاهی تلاش کردند معدن‌کار را متقاعد کنند فعالیتش را محدود کند. «ما در تلاش‌ایم منطقه ارتقا پیدا کند. درصورت ارتقای منطقه، ما از نظر قانونی قابلیت ایستادگی مقابل این تخلفات را خواهیم داشت. اما در حال حاضر از اداره صنعت، معدن استان خواسته‌ایم مجوز اکتشاف برای معدن جدید صادر نکند و در تلاش‌ایم معدن‌کاران را نیز با صحبت متقاعد کنیم.»

در حالی منطقه شکارممنوع بیگ‌اویسی درگیر معادن است که پناهگاه حیات‌وحش «دشت سوتاو» در بوکان که زیستگاه مهم‌تر این گونه است هم با معدن‌کاری روبه‌روست. آنجا هم چند معادن شن و ماسه امان منطقه را بریده‌اند و کار حفاظت را با مشکل روبه‌رو کرده‌اند. اما اردیبهشت‌ماه امسال یگان حفاظت محیط‌زیست شهرستان سقز از ادامه عملیات اکتشاف معدن سیلیس در منطقه «کوه تولکه» واقع در محدوده شکارممنوع بیگ‌اویسی که یکی از آخرین زیستگاه‌ها میش‌مرغ است، جلوگیری کرد.

«ایوب شریفی»، رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان سقز، همان زمان به ایرنا گفت: «افزایش فعالیت‌های معدنی و ساخت‌وسازهای غیرمجاز نظیر خانه باغ‌ها، روند تخریب زیستگاه و کاهش جمعیت این گونه ارزشمند را تشدید کرده است.» شریفی خواستار برخورد جدی دستگاه‌های قضائی و اجرایی با متخلفان محیط‌زیستی شد و گفت: «حفظ این گونه نیازمند همکاری جامعه محلی، نهادهای دولتی و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت تنوع‌زیستی است.»

هشت سال حفاظت

مسئله حفاظت از میش‌مرغ‌ها جدید نیست و سال ۱۳۹۶ «برنامه عمل ملی حفاظت از میش‌مرغ» توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست و کارشناسان حیات‌وحش کشور تدوین شد. در این گزارش آمده است جمعیت میش‌مرغ (Otis tarda) در ایران طی دهه‌های اخیر به‌شدت کاهش یافته و اکنون کمتر از ۵۰ قطعه از آن در دشت‌های آذربایجان‌غربی و کردستان باقی مانده است. این پرنده در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) در رده‌ «آسیب‌پذیر» قرار دارد و در ایران نیز گونه‌ای در آستانه‌ انقراض محسوب می‌شود.

کارشناسان عوامل انسانی را مهم‌ترین تهدید برای بقای این پرنده می‌دانند. تخریب و تغییر کاربری زیستگاه‌ها، توسعه‌ مزارع مکانیزه، استفاده‌ بی‌رویه از سموم کشاورزی، حضور دام در فصل زادآوری، شکار غیرمجاز، تصادف با کابل‌های برق و مزاحمت سگ‌های گله از جمله دلایل اصلی کاهش جمعیت عنوان شده است. در کنار این موارد، کوچک بودن جمعیت فعلی و کاهش تنوع ژنتیکی، خطر انقراض کامل را دوچندان کرده است.

این برنامه طی سال‌های اخیر مورد توجه و استفاده قرار گرفت. میش‌مرغ‌ها آن زمان ۵۰ قطعه بودند، اما سنگین‌‌وزن‌ترین پرنده با قابلیت پرواز در جهان در حال حاضر براساس آمار اعلامی توسط سازمان محیط‌زیست جمعیتی کمتر از ۲۰ قطعه دارد و در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای تکثیر در اسارتش هم در جریان بوده که درنهایت بهار امسال برای نخستین بار، دانش تکثیر جوجه‌های میش‌مرغ در شرایط اسارت در کشور بومی و اجرا شد.

سه جوجه در شرایط اسارت متولد شدند که در مرکز تحقیقات و تکثیر این گونه در دشت سوتاو نگهداری می‌شوند و همین هم بدل به امید تازه‌ای برای حفاظت این گونه شده، اما حفاظت اصلی در زیستگاه است. تخریب زیستگاه و توسعه‌ انسانی در دشت‌های محل زادآوری این گونه گسترده است و تا زمانی که مدیریت کاربری اراضی و مشارکت جوامع محلی جدی گرفته نشود، سایر اقدامات حفاظتی اثر محدودی خواهند داشت. معادن باید فعالیت‌هایشان در این مناطق تغییر کند و با این کار علاوه‌بر حفاظت از میش‌مرغ‌ها، روستاییان نیز از آسیب‌های بیشتر در امان خواهند بود.