این روزها که صحبت از ثبت جهانی مساجد تاریخی ایران است، امید می‌رود نگاه‌ها به سمنان نیز معطوف شود؛ شهری که هنوز ساختار کهن شهرسازی ایرانی–اسلامی خود را حفظ کرده است و دو مسجد تاریخی ارزشمند «مسجد جامع» و «مسجد سلطانی» در آن قرار دارند. این مساجد، به‌همراه نظام سنتی تقسیم آب و بافت زنده شهری، مجموعه‌ای کم‌نظیر از میراث ملموس و ناملموس ایران هستند. بااین‌حال، نامی از آنها در فهرست پیشنهادی پرونده مساجد برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو دیده نمی‌شود. ضرورت دارد مسئولان استانی، شهری و میراث‌فرهنگی کشور پیگیر این موضوع باشند تا سمنان، با وجود اصالت تاریخی و فرهنگی‌اش، جایگاه شایسته خود را در میان شهرهای میراثی جهان پیدا کند.

سمنان، شهری تاریخی در کنار جاده اصلی و باستانی راه ابریشم، یکی از نمونه‌های شاخص شهرسازی کهن ایرانی–اسلامی است. ساختار این شهر با نگاهی به شهرسازی قرون اولیه اسلامی همچنان قابل‌شناسایی است. در آن دوران، شهرها از سه بخش اصلی تشکیل می‌شدند: کهن‌دژ (شهر درونی با برج و بارو و خندق برای دفاع)، شارستان (مرکز حکومتی و مذهبی) و ربض (شهر بیرونی). کهن‌دژها که مرکز قدرت و پناهگاه دفاعی بودند، معمولاً در نقاط مرتفع ساخته می‌شدند تا امکان تسلط بر محیط فراهم باشد. در شهرسازی ساسانی نیز محله‌ها با فاصله از هم و از طریق کوچه‌باغ‌ها به هم متصل می‌شدند؛ ویژگی‌ای که هنوز در سمنان دیده می‌شود. مقدسی، جغرافیدان قرن چهارم هجری، در توصیف سمنان نوشته است: «سمنان مسجدجامع زیبایی کنار بازار دارد و آب نوبتی از آن می‌گذرد و استخرهای آب را پر می‌کند.» مطالعه شهر تاریخی سمنان نشان می‌دهد این شهر ساختار کهن خود را حفظ کرده است. 

کهن‌دژ تاریخی سمنان در محله ناسار قرار دارد؛ محله‌ای مرتفع با گذرها و دالان‌های خاص که به بازار اصلی شهر متصل می‌شود. در چندمتری این کهن‌دژ، استخر تاریخی ناسار قرار دارد؛ استخری که مقدسی نیز به آن اشاره کرده است. این استخر، یکی از پنج استخر تاریخی نظام تقسیم آب سمنان است؛ نظامی که بیش از هزار سال قدمت دارد و هنوز هم به‌صورت سنتی و طبق اسناد تاریخی، از جمله اسناد آب عمیدالملک سمنانی در دوره تیموری، اجرا می‌شود. کشاورزان هر روز با چوب‌های مخصوص و براساس سهم‌بندی کهن، آب را میان زمین‌ها تقسیم می‌کنند و بدین‌ترتیب میراث ناملموس مدیریت آب در سمنان زنده مانده است.

در چند قدمی کهن‌دژ ناسار، مسجدجامع سمنان در کنار بازار ایلخانی قرار دارد؛ جایی که روزگاری آتشگاه بوده و امروز با باغی زیبا و جریان آبی که از استخر ناسار می‌گذرد، هویتی زنده دارد. دکتر «محمدعلی مخلصی» در کتاب مسجدجامع کبیر سمنان که اخیراً توسط پژوهشگاه میراث‌فرهنگی کشور منتشر شده، ویژگی‌های خاص این مسجد را چنین برمی‌شمارد: «منار مسجد، بنایی هزاروبیست‌ساله از دوران زیاری، از قدیمی‌ترین مناره‌های ایران است (در کنار منار تاریخانه دامغان) و از نظر آجرکاری زیباتر و پرکارتر از مناره‌های اصفهان است. این مسجد از معدود بناهای قرون اولیه اسلامی است که مأذنه‌ای زیبا دارد، هرچند در دوره صفوی ساخته شده است. مسجدجامع سمنان تنها مسجدی است که از آن به‌عنوان «مسجد-باغ» یاد می‌شود؛ نسیم خنک باغ در شبستان چهل‌ستون و شبستان زیرزمینی آن جریان دارد. قدیمی‌ترین محراب آجری ایران در شبستان پامنار این مسجد قرار دارد. مسجدجامع سمنان یکی از سه مسجد تک‌ایوانی ایران است (در کنار مسجدجامع نی‌ریز و مسجدجامع بروجرد). بلندترین ایوان آجری مساجد ایران، با ارتفاع ۲۳/۶۰ متر، متعلق به این مسجد است؛ ارتفاعی که از طول صحن نیز بیشتر است. مسجدجامع سمنان گنجینه‌ای از ۱۴ قرن معماری از دوره ساسانی تا قاجار را در خود جای داده است.»

پس از بازار ایلخانی و مسجد جامع، حمام تیموری قرار دارد که اکنون موزه باستان‌شناسی استان سمنان است. مسیر از آنجا به تکیه پهنه و سپس به مسجد سلطانی سمنان می‌رسد. مسجد سلطانی، که امروز به‌نام مسجد امام شناخته می‌شود، یکی از پنج مسجد-مدرسه چهارایوانی سلطانی ایران است که به دستور فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شد. این بنا با کاشی‌کاری‌های زردرنگ و معماری برگرفته از مسجد علی و مسجد حکیم اصفهان، الگویی برای ساخت مسجد سید اصفهان بوده است. دالان‌های خاص، شبستان‌های متصل و تزئینات پارانشیمی گنبدخانه از ویژگی‌های برجسته آن است. از نظر معماری، هنر، تعدد محراب‌ها و کتیبه‌ها، مسجد سلطانی سمنان در میان مساجد ایران جایگاهی منحصربه‌فرد دارد.

در امتداد بازار ایلخانی، هنوز هم مسیرهای تاریخی شهر پابرجاست. دروازه عراق در ابتدای بازار و کنار پارک ملت و دروازه خراسان در نزدیکی آرامگاه قرن هشتمی پیر نجم‌الدین قرار دارند. مسیر میان این دو دروازه، همان گذر تاریخی چاپارخانه است که در گذشته راه ارتباطی شرق و غرب شهر بوده است. در نزدیکی مسجدجامع، قلعه پاچنار و تکیه سیاه قرار دارند. بنابر اسناد عمیدالملک سمنانی، این مجموعه در قرن هشتم هجری ساخته شده و کارکرد دفاعی و مسکونی داشته است. وجود این بناها در کنار کوچه‌باغ‌هایی که محله‌های قدیمی را به هم پیوند می‌دهند، بازتاب زنده‌ای از شهرسازی تاریخی ایران است. با وجود این ویژگی‌های برجسته تاریخی، معماری و فرهنگی، جای تعجب است که مساجد تاریخی سمنان هنوز در پرونده ثبت جهانی مساجد ایرانی قرار نگرفته‌اند.

شهر سمنان با نظام تقسیم آب منحصربه‌فرد، بافت تاریخی زنده و استمرار آیین‌های کهن، نمونه‌ای استثنایی از تداوم فرهنگ ایرانی-اسلامی در معماری و شهرسازی است. ثبت جهانی این مساجد، نه‌تنها گامی برای حفاظت از اصالت‌های بومی سمنان است، بلکه می‌تواند نام این شهر را در کنار شهرهای جهانی میراث‌فرهنگی ثبت کند. اکنون زمان آن رسیده است که نگاه‌ها از مرکز به حاشیه برگردد و سمنان، این شهر راه ابریشم، در فهرست جهانی یونسکو جایگاهی درخور پیدا کند.