آغاز فصل پاییز در تهران مدت‌ها است که دیگر نوید روزهای زیبا و رنگارنگ ناشی از تغییر جامعه درختان را نمی‌دهد، دیگر شهروندان تهرانی منتظر هوای دلچسب پاییزی پس از شکستن هُرم گرمای تابستانی نیستند؛ چراکه باید در انتظار آلودگی هوا و خس‌خس سینه‌ها و سوزش چشم‌هایشان باشند. تجربه پاییز‌های این سال‌ها این نگرانی و ترس را به جانشان انداخته است که پاییز امسال نیز باید این‌گونه باشد و بیماری‌های تنفسی و قلبی ناشی از تنفس‌های سمی به سراغشان خواهد آمد. هشدار مقام‌های بهداشتی کشور و آمارهای مرتبط با بیماری‌های ناشی از آلودگی هوا نیز این نگرانی‌ها تأیید می‌کند.

کاهش روزهای سالم

بررسی داده‌های شرکت کنترل کیفیت هوا نشان می‌دهد کیفیت هوای تهران از ابتدای سال ۱۴۰۴ تا چهارم مهرماه نسبت به مدت مشابه سال گذشته روندی منفی داشته است. در این بازه تهرانی‌ها تنها شش روز هوای پاک (معادل ۳.۱۶ درصد) را تجربه کرده‌اند؛ رقمی که سال گذشته پنج روز بود. هوای «قابل‌قبول» از ۱۲۶ روز در سال ۱۴۰۳ به ۱۰۷ روز در سال جاری کاهش یافته است. در مقابل، تعداد روزهای «ناسالم برای گروه‌های حساس» از ۵۷ روز به ۶۶ روز رسیده که نشان‌دهنده رشد محسوس آلودگی است. همچنین، در سال جاری تهران هفت روز ناسالم عمومی، دو روز بسیار ناسالم و دو روز خطرناک داشته؛ درحالی‌که سال گذشته هیچ روز «بسیار ناسالم» یا «خطرناک» ثبت نشده بود.

به‌این‌ترتیب، اگرچه سهم روزهای کاملاً پاک اندکی افزایش یافته، اما کاهش روزهای سالم و افزایش روزهای ناسالم بیانگر هشدار جدی در وضعیت هوای پایتخت است، این درحالی‌است که فقط شش ماه و چهار روز از سال گذشته است و هنوز چندین ماه تا پایان سال باقی مانده است.

در همین حال «عباس شاهسونی»، رئیس مرکز سلامت هوا و تغییراقلیم وزارت بهداشت، مردادماه امسال گفته بود در طی سال ۱۴۰۳ به‌طور میانگین ۱۰ درصد از روزهای سال در ۸۳ شهر مورد مطالعه، هوای خوب (پاک) و ۶۹ درصد هوای قابل‌قبول داشته‌اند. بقیه روزهای سال هوای ناسالم برای گروه‌های حساس و همه گروه‌ها بوده است.

به‌گزارش ایسنا، شاهسونی همچنین در رابطه با آلوده‌ترین و پاکترین شهرها نیز می‌گوید: «نتایج مطالعه آثار ناشی از آلودگی هوا بیانگر این است که «شاهرود» پاک‌ترین شهر سال ۱۴۰۳ در کشور است. «سنندج» نیز جزو پاک‌ترین شهرهای کشور است و به‌عبارت دیگر، می‌توان گفت شهرهای شاهرود و سنندج، کم‌ترین غلظت ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون را در سال ۱۴۰۳ داشته‌اند. از طرف دیگر، متأسفانه شهرهای «زابل»، «ایرانشهر» و «ریگان» بالاترین ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون را در سال گذشته داشته‌اند و به‌ترتیب آلوده‌ترین شهرهای کشور در ۱۴۰۳ محسوب می‌شوند.»

مرگ خاموش کودکان

کاهش کیفیت هوا در نیمه اول سال ۱۴۰۴ در تهران و همچنین گفته‌های شاهسونی در رابطه با وضعیت هوای کشور در سال گذشته درحالی‌است که دوشنبه هفته جاری روز جهانی «بهداشت محیط» است و به‌دلیل اهمیت هوای پاک و نقش آن در سلامت جامعه، «فدراسیون بین‌المللی بهداشت محیط» شعار امسال خود را «هوای پاک، مردم سالم» انتخاب کرده است. «محمدرضا ظفرقندی»، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، در پیامی به مناسبت همین روز و  اهمیت این شعار و دلیل انتخاب آن می‌گوید: «این شعار با هدف جلب توجه جهانیان و نهادهای تأثیرگذار به مسئله حساس و شرایط بحرانی آلودگی هوا و آثار آن بر سلامت عمومی انتخاب شده‌ است؛ موضوعی که در رویکرد دولت چهاردهم به نظام سلامت کشور به‌شکل ویژه مورد توجه قرار گرفته است.»

وزیر بهداشت با بیان اینکه آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین چالش‌های جهانی حوزه سلامت است، ادامه می‌دهد: «براساس مطالعات انجام‌شده و آمارهای رسمی، آلودگی هوا هر سال باعث مرگ بیش از ۷۰۰ هزار کودک زیر پنج سال در جهان می‌شود. در سال ۲۰۲۴، بیش از ۱۵ درصد از کل مرگ‌ومیر کودکان زیر پنج سال به آلودگی هوا نسبت داده شده است. در ایران نیز به‌طور میانگین، از هر صد هزار کودک زیر پنج سال، حدود هشت مورد مرگ ناشی از عفونت‌های دستگاه تنفسی تحتانی منتسب به آلودگی هوا گزارش شده است.»

او تصریح می‌کند: «شواهد علمی به‌روشنی نشان می‌دهند آلودگی هوا مهم‌ترین خطر محیطی برای سلامت انسان است. آلاینده‌های هوا موجب بروز بیماری‌های متعددی از جمله بیماری‌های قلبی عروقی، تنفسی، انواع سرطان‌ها و حتی مرگ می‌شوند و هزینه‌های سنگینی در حوزه‌های سلامت، اقتصاد و رفاه اجتماعی بر کشور تحمیل می‌کنند.»

وزیر بهداشت همچنین در رابطه با راهکارهای لازم برای پیشگیری از بحران آلودگی هوا می‌گوید: «اتخاذ سیاست‌ها و برنامه‌های پیشگیرانه برای کاهش آلاینده‌ها، ترویج و حمایت از روش‌های پایدار تولید انرژی پاک، ارتقای آگاهی عمومی، مطالبه‌گری مردمی، جلب حمایت مسئولان و افزایش تلاش متولیان سلامت از جمله اقدامات اساسی و ضروری در مواجهه با این مسئله هستند.»

او پیش‌ازاین و در روز مراسم روز خبرنگار در وزارت بهداشت از ۵۰ هزار مرگ منتسب به آلودگی هوا در ایران خبر داده بود. آمارهای جهانی در رابطه با ایران نیز نشان می‌دهد که از صد هزار ایرانی، ۶۰ نفر به‌دلیل آلودگی هوا جان خود را از دست می‌دهند.

امید به هوای پاک

عمده دلایل اصلی هوای آلوده در تهران و بسیاری از کلانشهرهای کشور ترافیک شهری خودروهای شخصی، تاکسی‌ها و وسایل نقلیه موتوری هستند که سوختشان بنزین و گازوئیل است و با کارکرد نامناسب فنی موجب انتشار ذرات معلق (PM2.5 و PM10) می‌شوند. همچنین، ترافیک‌های سنگین و توقف مکرر افزایش انتشار گازهای آلاینده می‌شود.

در همین راستا و برای کاهش انتشار ذرات معلق و گازهای آلوده قانون هوای پاک، نصب کاتالیست بر روی خودروها را الزامی کرده است. بر همین اساس، خودروهای بنزینی تولید داخل و وارداتی باید مجهز به کاتالیست بوده تا آزمون‌های معاینه فنی را رد کنند. این الزام قانونی در حالی بود که تا مدت‌ها خودروسازهای داخلی در برابر آن مقاومت می‌کردند. بااین‌حال، تلاش‌های «شینا انصاری» و سازمان حفاظت محیط‌زیست موجب شد اقدامات مؤثری در زمینه الزام خودروسازان به نصب کاتالیست در خودروهای تولیدی انجام شود. در همین راستا، در هشتمین جلسه کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا، مصوب شد سازمان حفاظت محیط‌زیست الزام استفاده از کاتالیست با شماره شناسایی واحد را برای خودروهای نو شماره در دستورکار قرار دهد. همچنین، سازمان ملی استاندارد و وزارت صنعت، معدن و تجارت مکلف شدند از تولید کاتالیست‌های فاقد شماره شناسایی واحد جلوگیری کنند. در پی این مصوبه، سایپا به‌عنوان نخستین خودروساز کشور، طرح شماره‌گذاری کاتالیست‌ها را اجرایی کرد. این اقدام به‌گفته مسئولان سازمان محیط‌زیست، نقطه‌عطفی در کاهش آلایندگی و ارتقای کیفیت خودروها به‌شمار می‌رود. با اجرای این طرح، تمام خودروهای داخلی تنها با کاتالیست‌های دارای شناسه یکتا تولید می‌شوند. به‌گفته انصاری، این اقدام گامی مهم در راستای کاهش آلودگی هوا و بهبود کیفیت زندگی شهری است.

آنچه از وضعیت شاخص‌های آلودگی و پیش‌بینی هوا برای روزها و هفته‌های آینده برمی‌آید، این است که پاییز امسال در تهران همچنان با آلودگی هوا و تهدید سلامت شهروندان همراه است و نفس کشیدن در پایتخت برای بسیاری دشوار می‌شود. بااین‌حال، تلاش‌های اجرایی و قانونی می‌تواند مسیر کنترل آلودگی و بهبود کیفیت هوا را قابل دستیابی کند. الزام خودروسازان به نصب کاتالیست، نظارت دقیق‌تر بر معاینه فنی خودروها و اجرای استانداردهای محیط‌زیستی، نمونه‌ای از اقدامات امیدبخش است که می‌تواند به کاهش انتشار آلاینده‌ها کمک کند. این اقدامات، اگر با همراهی مردم، مسئولان شهری و سازمان‌های مرتبط ادامه یابد، نوید آینده‌ای سالم‌تر برای شهروندان را می‌دهد.

از سوی دیگر، آگاهی‌رسانی، فرهنگسازی و تشویق به استفاده از حمل‌ونقل پاک و عمومی می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی در کاهش آلودگی داشته باشد. تجربه دیگر شهرها و کشورهای موفق در کاهش ذرات معلق و گازهای آلاینده نشان می‌دهد با اراده و پیگیری مستمر، کیفیت هوا قابل‌بهبود است. در کنار هشدارهای جدی درباره اثرات آلودگی بر سلامت، این اقدامات امیدبخش هستند و نشان می‌دهند با سیاستگذاری درست و اجرای مستمر قوانین، می‌توان روزهای پاک بیشتری را برای شهروندان رقم زد و تهدیدها را به فرصت‌هایی برای ارتقای سلامت عمومی تبدیل کرد.