از ساحل رویایی نایبند در عسلویه عبور می‌کنی و بعد از گذر از بندر تاریخی سیراف در پناه کوه اساطیری پَدری به شهر جم می‌‌رسی. جم یکی از دو شهری است که در استان بوشهر از دریای جنوب و ساحلش جدا افتاده است. اما این خطه با غنودن در جوار بخشی از رشته‌کوه زاگرس آب‌و‌هوایی متفاوت از سایر شهرهای بندری دارد. خنکای کوهستان در کنار رطوبت دریایی که در فاصله ۴۰کیلومتری این شهر قرار دارد امکان پرورش محصولاتی چون خرما، زیتون و لیمو را علاوه بر کشت گندم و جو فراهم می‌کند. تنوع گیاهی در کنار خلاقیت اهالی جم سبب شده‌است که شاهد شکل نویی از گردشگری در این منطقه باشیم. گردشگری تجربه‌گرا که به مسافر امکان تجربه برداشت خرما و چیدن گندم را می‌دهد.

ساحل گردشگری نو

«حسین مظفری»، فعال گردشگری و چهره نام‌آشنای رویداد کوچه، از افق گردشگری‌ نو در استان بوشهر می‌گوید: «از اواسط دهه ۹۰ بود که برای شناخت آنچه داریم و آنچه می‌‌توانیم‌ از دارایی‌هایمان بسازیم، دست‌‌به‌کار شدیم. پس از پژوهش‌های بسیار دریافتیم که بوشهر، با دریا و کوهستان، گونه‌های گیاهی و جانوری متنوع و پیشینه‌ای همگام با هخامنشیان، واجد ظرفیت‌هایی بی‌بدیل برای تعریف شکل نو از گردشگری است.»

کوچه؛ میراثی متعلق به ایران

مظفری از بنیانگذاران رویداد «کوچه» است؛ جوانی بوشهری که شهر و دیارش را شناخته و این سرمایه را در سبد گردشگری به مردم ارائه می‌کند. او داستان شکل‌گیری رویداد پرآوازه کوچه را چنین شرح می‌دهد: «ما دریافتیم که بوشهر، شهر صداست؛ آواز و سازی که از دریا می‌آید. زندگی مردم بوشهر از تولد تا مرگ در آواز تنیده شده‌ است و ما متوجه شدیم که این واقعیت گوش‌نواز یک دارایی است. از همین آبشخور بود که اقدام‌ به طراحی و اجرای رویداد کوچه کردیم و خوشبختانه امسال شاهد برگزاری چهارمین دوره کوچه فستیوال بودیم. شکلی نو از گردشگری که به یاری دریای بوشهر آمده تا گردشگر را از ساحل و دریا به کوچه و شهر بکشاند تا از خیام و قصه‌های بوشهری بشنود. در اثنای این رویداد، مکتب کوچه را راه‌اندازی کردیم تا یاد بگیریم که نگهداشتن مهم‌تر از داشتن است و بیاموزیم که چگونه کوچه فستیوال این میراث ملی ناملموس را حفظ کنیم.»

جولین؛ فرزند کوچه است.

مظفری تداوم و بازتعریف گردشگری در استان بوشهر را با «جولین (درو گندم)» ادامه داد و روایت شعر سفر را از بستر روستا برایمان گفت: «پس از تجربه گردشگری انبوه و پیامدهای گسترده آن در اقصی نقاط جهان، گردشگری تجربه‌گرا مطرح شد. گردشگری مبتنی‌بر ارزش‌افزوده! سفری که علاوه‌بر خوراک، آثار باستانی، موزه و جاذبه‌های طبیعی به گردشگر، تجربه هدیه می‌دهد. تجربه‌ای که در هر اقلیمی رنگ و جنس آن منطقه را دارد. در لاهیجان از جنس چینش چای است و در مازندران با نشای برنج همراه است. در تویسرکان با گردوچینی دیده می‌شود و در بندرعباس با ماهیگیری زندگی می‌شود. گردشگری کار در استان بوشهر با جولین و خرما گره خورده است. که خوشبختانه رویداد جولین در زمستان ۱۴۰۳ یکسال پس از کوچه، ثبت ملی شد و به‌نوعی فرزند کوچه در بستر روستا به‌شمار می‌آید.»

گردشگری کار، احترام به زمین است

این پژوهشگر به گردشگری کار به‌عنوان شکلی پایدار از سفر باور دارد: «در این شکل از گردشگری، توریست به‌طور مستقیم با زمین ارتباط برقرار می‌کند، با مردم همراه می‌شود و تجربه باهم بودن را زیست می‌کند. این نوع ارتباط پاسخی به انزوای انسان معاصر است.»

بافت انسانی بوشهر؛ یک میراث ناملموس

مظفری سرمایه اصلی شکل‌گیری و تداوم چنین رویدادهایی را مردم استان بوشهر می‌داند و معتقد است: «مردم و بافت انسانی بوشهر وام‌دار اندیشه‌های خیام هستند. اندیشه‌هایی که «در خونه داری» (مهمانواز بودن) مؤلفه مشترک همه آنهاست. در این اقلیم، خانه‌ها و اندیشه‌ها دیوار ندارند و از همین آبشخور است که امنیت موج می‌زند. امنیتی که در دوره قاجار این بندر را به مرکز تجاری ایران بدل می‌کند. نقطه امن دفاعی نادرشاه افشار ‌به‌حساب می‌آید و بیش از ده‌ها کشور از جمله هلند، پرتغال، ایتالیا، انگلیس، عثمانی و روسیه کنسلوگری‌هایشان را در این بندر تأسیس می‌کنند. این امنیت خاطر و آسودگی در بوشهر مستقیماً برگرفته از نگرش و بینش مردمش است و چنین سرمایه‌ای سبب می‌شود داشته‌ها به میراث تبدیل شوند.»

در پناه سُرخان جم

«عبدالعلی ابراهیمی»، فعال گردشگری و مدیر اقامتگاه بومگردی «خورشید سُرخان» جم است. او در بهار امسال با برگزاری دومین رویداد جولین گامی نو در جهت احیای آیین‌های کهن در بوشهر برداشت و در پاییز ۱۴۰۴ نیز قصد دارد دومین رویداد نخل و خرما را با اقامتگاه «آهید» برگزار کند. ابراهیمی گردشگری را از منظر توسعه پایدار دنبال می‌کند و مسیری را که به جولین و نخل خرما ختم شده‌ است، چنین روایت می‌کند: «شهرستان جم در فاصله سی‌دقیقه‌ای دریا و در پناه کوه سرخان قرار دارد. ما برای تأسیس این اقامتگاه که توسعه‌یافته منزل پدری است و هم‌اکنون به‌صورت خانوادگی اداره می‌شود، سه اصل در نظر گرفتیم. سه اصل که احیا و ثبت جولین در پاسخ به آن است. در این راستا هرساله با بهره‌گیری از لباس سنتی و رسوم خاصی که در منطقه ما جاری‌ است، اقدام به برگزاری مراسم عروسی جمی می‌کنیم. مراسمی که ضمن معرفی و احیا رسوم محلی منجر به جذب گردشگر می‌شود. این اتفاق سبب شد جم از گذرگاهی بی‌دریا به مقصد گردشگری بدل شود.»

جولین، نخ تسبیح سفر به جم

 در گویش جمی به برداشت گندم و جو جیلون یا جولین می‌گویند. گندم و جو در سراسر ایران کشت می‌شود، اما تنها در جم بود که ایده ثبت ملی جولین مطرح و پیگیری شده‌ است. ابراهیمی که در مسیر جمع‌آوری پرونده پروژه جولین و ثبت ملی آن نقش مهمی داشته است، از روند ثبت ملی جولین چنین می‌گوید: «ثبت ملی جولین به‌نام جم به‌معنی انحصاری بودن این رویداد در استان بوشهر نیست. اساساً پرونده‌های ثبت ملی و جهانی آبستن زنجیره‌ای از تبعات مختلف برای مقصد هستند. ما در جریان رویداد جولین ضمن آشنا کردن و مشارکت گردشگر در درو گندم و جو، با معرفی و پخت نان و شیرینی‌های محلی جم به بخشی از میراث ناملموس این خطه پرداختیم. در اثنای این رویداد شاهد برگزاری عروسی جمی بودیم که ضمن منفعت عمومی برای جوانان جم، به نمایش و معرفی لباس‌های سنتی این خطه می‌پرداخت. در ادامه این رویداد، رونمایی و ساخت عروسک‌های بومی جم در واحد صنایع‌دستی اقامتگاه سرخان را داشتیم که پاسخگوی نیاز علاقه‌مندان به صنایع‌دستی بود و مجموعه این اتفاقات به‌دنبال ثبت ملی جولین در شهرستان جم رقم خورد. اکنون نیز جوانان شهرستان آب‌پخش قصد دارند با تکیه بر این تجارب رویداد نخل و خرما را در آینده‌ای نزدیک ثبت ملی کنند.»

گردشگری کار؛ بازار آینده جمعیت سالمند

ابراهیمی، گردشگری کار را شیوه‌ای جذاب برای گردشگران آینده معرفی کرد و باور داشت: «ممکن است این جنس تجربه‌ برای نوجوانان و جوانان هیجان کافی نداشته نباشد، اما برای بزرگسالان بسیار جذاب است. سفری کم‌خطر و آرام که متناسب با نیازهای جسمی و روانی سالمندان و میانسالان است. او گردشگری کار را نه‌فقط فرصتی اقتصادی، که راهی برای بازگشت به تجربه‌های کهن می‌داند. تجربه‌هایی که در عین سادگی، عمیق‌اند.»

گردشگری کار در نخلستان‌های بوشهر نشان می‌دهد سفر می‌تواند چیزی فراتر از بازدید و مصرف باشد، تجربه‌ای پایدار که هم زمین را پاس می‌دارد و هم پیوند انسان با طبیعت و جامعه محلی را زنده می‌کند.