هیئت داوران شانزدهمین دوره جایزه آقاخان (۲۰۲۵-۲۰۲۳) اعلام کرده است برندگان این دوره ظرفیت معماری را در جایگاه محرکی برای کثرت‌گرایی، تاب‌آوری و تحول اجتماعی، گفت‌وگوی فرهنگی و طراحی سازگار با اقلیم به نمایش گذاشته‌اند. حالا برندگان ایرانی از استودیوهای معماری «زاو» و «کا»، در کنار برندگانی از کشورهای فلسطین، بنگلادش، چین، مصر و پاکستان، باید کمتر از دو هفته دیگر برای شرکت در شانزدهمین دوره این جایزه خود را به بیشکک، پایتخت قرقیزستان، برسانند.

ماجرای هرمز و میدانگاه جهاد

هتل ماجرا اثر استودیو معماری «زاو» مجموعه‌ای با گنبدهایی رنگارنگ است که رنگ‌های چشم‌نواز خاک این جزیره را بازتاب می‌دهد و میزبان گردشگرانی است که به هرمز سفر کرده‌اند. در طول ساخت این مجموعه انتقادات بسیاری درباره تضاد این پروژه با اصول توسعه پایدار مطرح بود و حاشیه‌های زیادی داشت؛ از جمله اینکه اقامتگاه ماجرا در فاصله کوتاهی از دریا ساخته شد، در جزیره‌ای که زیستگاه دو گونه لاک‌پشت پوزه‌عقابی و لاک‌پشت سبز است. با همه این انتقادات هیئت داوران جایزه آقاخان این پروژه را «مجمع‌الجزایری زنده از کاربری‌های متنوع» توصیف کرده که به‌تدریج اقتصادی جایگزین در حوزه گردشگری ایجاد می‌کند.

ساخت این اقامتگاه با زیربنای ۱۰ هزار و ۳۰۰ مترمربع در جاده ساحلی هرمز و نزدیکی «فرض خاکی» در سال ۱۳۹۹ به پایان رسید و همان سال توانست رتبه دوم جایزه «معمار» را در بخش ساختمان‌های عمومی دریافت کند.

وب‌سایت «جامعه معماران ایران»، درباره این اثر می‌نویسد: «پروژه ماجرا به‌خاطر هماهنگی با طبیعت جزیره و پایداری زیست‌محیطی، به‌شکل گنبدهای ساخته‌شده به روش ابرخشت نادرخلیلی، خرد شده و مقیاسی انسانی دارد. گنبدهای ابرخشتی مثل آب‌انبارهای قدیمی موجود در شهر فرمی ساده و آشنا برای مردم هستند. با استقرار مجموعه در زمین پست، بنا هرچه بیشتر از تسلط به آدم‌ها پرهیز می‌کند و هژمونی قاطع پروژه‌های بزرگ را ندارد.»

اثر دیگری که برنده این جایزه معماری شده، پلازای ایستگاه متروی جهاد در تهران، کار استودیو معماری «کا» است. هیئت داوران جایزه آقاخان استفاده از آجر دست‌ساز بومی را عامل تقویت پیوند با میراث غنی معماری ایران دانسته و بافت گرم و ظریف این بنا را نشانه‌ای از تبدیل‌شدن ایستگاه به یک بنای یادبود شهری نوین عنوان کرده است.

 این اثر معماری که شهرداری تهران کارفرمای آن است، خرداد پارسال هم برنده «ریبا» جایزه مؤسسه سلطنتی معماران بریتانیا شد.  

ساخت میدانگاه متروی جهاد با مساحت ۸۰۰ مترمربع در سال ۲۰۲۲ به پایان رسید، اما همان‌طورکه در وب‌سایت جامعه معماران ایران آمده است، پیش‌ازاین، میدانگاه متروی جهاد بلوکی یک‌طبقه و فرسوده بود که در تقاطعی بی‌روح از شهر قرار داشت. «با افزودن مجموعه‌ای از طاق‌های آجری با جزئیاتی ساده، که به‌عنوان پوششی جدید بالای پله‌برقی‌ها ساخته شده‌اند، معماران توانسته‌اند ورودی جدید را به فضایی سه‌طبقه و باز برای ورود و خروج مسافران ارتقا دهند.»

پیام ما امید بود

«فرخ درخشانی»، مدیر جایزه معماری آقاخان که بیش از چهار دهه با آن همراه بوده، این ابتکار را «پیامی گزینشی به جهان» توصیف می‌کند؛ پیامی که با زمانه دگرگون می‌شود. او به وب‌سایت معماری ArchDaily می‌گوید هر دوره سه‌ساله این جایزه مرتبط با زمانه و بازتاب‌دهنده تغییرات علایق جامعه است. او بر این باور است که معماری امروز با ارزش‌های مشترک جهانی شناخته می‌شود، هرچند معیار نهایی موفقیت، تناسب با بستر است.

از نگاه داوران جایزه آقاخان، پروژه برنده باید به‌شکلی هوشمندانه از مصالح و نیروی انسانی در دسترس استفاده کند تا راه‌حل‌هایی ارائه دهد که از نظر اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مناسب جامعه خاص خود باشند. به‌گفته درخشانی، برندگان امسال از میان بیش از ۳۶۰ اثر ارسال‌شده انتخاب شده‌اند تا پیامی جمعی از امید را منتقل کنند و قدرت معماری در ایجاد تغییرات مثبت را نشان دهند. او می‌گوید: «امروزه در جهان ما… نباید صرفاً بگوییم موزه‌، گالری هنری، مدرسه. بلکه باید گفت مرکز. ما به فضاهایی عمومی نیاز داریم که مردم بتوانند در طول سال و با برنامه‌های گوناگون از آن استفاده کنند. معماران این کار را با درک دقیق بستر و زمینه محل انجام داده‌اند.»

برندگان دیگر را بشناسیم

جایزه آقاخان که در سال ۱۹۷۷ بنیان گذاشته شد، به‌دنبال شناسایی و تشویق طرح‌های معماری است که به نیازهای کالبدی، اجتماعی و اقتصادی جوامعی با حضور پررنگ مسلمانان پاسخ دهند و درعین‌حال، آرمان‌های فرهنگی آنان را نیز در نظر گیرند.

در بررسی برندگان این دوره از جایزه، درخشانی بر نحوه پیشبرد تفکر معماری توسط هر پروژه تأکید می‌کند. او به پروژه «خودی باری» اثر «مارینا تبسوم» در بنگلادش اشاره می‌کند که سیستم مسکن بامبویی قابل‌تکرار را به‌نحوی پیشگامانه ارائه می‌دهد. هیئت داوران آقاخان این پروژه را به‌خاطر چارچوب عمیق زیست‌بوم‌شناسانه‌اش تحسین کرده است؛ چراکه به پیشبرد جهانی استفاده از بامبو به‌عنوان یک مصالح ساختمانی کمک می‌کند. درخشانی می‌گوید: «موفقیت کلیدی این پروژه در ایجاد چارچوبی است که به جامعه امکان می‌دهد طرح را پذیرفته و خود آن را رشد دهد و نقش معمار را، به‌عنوان تسهیلگر، تعریف مجدد کند.»

از نگاه او «مرکز اجتماعی روستای وست ووسوتو» در چین اثر «ژانگ پنگجو» نمونه‌ای از توسعه روستایی است که به‌دلیل طراحی شکیل، استفاده هوشمندانه از آجرهای بازیافتی و نیروی انسانی محلی در دسترس مورد ستایش قرار گرفته است. هیئت داوران درباره این اثر گفته است: «فضاهای اجتماعی و فرهنگی برای ساکنان و هنرمندان فراهم می‌کند و درعین‌حال به نیازهای فرهنگی جامعه چندقومیتی محلی، از جمله مسلمانان هویی، پاسخ می‌دهد. این پروژه یک خُردجهان اشتراکی و فراگیر را در دل یک کلان‌جهان انسانی روستایی پدید می‌آورد.»

در اسلام‌آباد پایتخت پاکستان هم «ویژن پاکستان» اثر دی‌بی استودیوز به توانمندسازی اجتماعی می‌پردازد و با ارائه ساختمانی شاد و دقیق، کرامت آموزش‌های حرفه‌ای برای جوانان محروم را فراهم می‌کند و حس غرور را در آنان ایجاد می‌کند. این اثر ساختمانی چندطبقه با نماهایی شاداب الهام‌گرفته از هنرهای دستی پاکستانی و عربی است که برای توانمندسازی جوانان محروم، میزبان خیریه‌ای است که بر آموزش‌های فنی تمرکز دارد. طبق نظر هیئت داوران این بنا علاوه‌بر اینکه آموزش نوین را در خود جای داده، سرشار از نور، فضایی جذاب و از نظر اقتصادی بصرفه است.

سایر برندگان، ظرفیت معماری برای احیای منظرهای پیچیده شهری و فرهنگی را به نمایش می‌گذارند. پروژه «احیای تاریخی اسنا» در مصر به‌خاطر رویکرد جامع خود ستوده شده است؛ رویکردی که حفظ میراث تاریخی را با ابتکارهای اجتماعی و اقتصادی تلفیق می‌کند تا جمعیت محلی از گردشگری بهره‌مند شود، بدون اینکه لایه‌های تاریخی نادیده گرفته شوند. هیئت داوران تصریح کرد این پروژه متابولیسم شهری تاریخی را فعال کرده تا بتواند با چالش معاصر بهبود شرایط انسانی مقابله کند.

در ایران، دو پروژه این اصل را نشان می‌دهند؛ یکی ماجرا که «اقتصادی نو و پایدار برای گردشگری ایجاد می‌کند که ریشه در مناظر منحصربه‌فرد دارد» و دیگری میدانگاه متروی جهاد که «یک گره شهری رهاشده را به فضای عمومی زنده‌ای تبدیل می‌کند که با صداقت معماری قابل‌توجه خود برجسته می‌شود».

درنهایت، از نگاه درخشانی، «کابینت شگفتی» در بیت‌الحم فلسطین اثر AAU Anastas به‌عنوان مرکزی حیاتی برای تولید فرهنگی و هویت عمل می‌کند؛ «نوعی معماری فعالگر که فضای اجتماعی مقاومی می‌سازد و هویت مدرن را در زمینه‌ای سیاسی برجسته می‌کند». این اثر فضایی چندمنظوره، غیرانتفاعی و نمایشی-تولیدی است که با مشارکت صنعتگران و پیمانکاران محلی ساخته شده و قرار است به کانونی کلیدی برای صنایع‌دستی، طراحی، نوآوری و آموزش تبدیل شود. هیئت داوران دریافت که این بنا الگویی برای معماری پیوندآفرین ارائه می‌دهد که ریشه در بازنمایی‌های معاصر هویت ملی دارد و اهمیت تولید فرهنگی را به‌عنوان ابزاری برای مقاومت تثبیت می‌کند.

مراسم اهدای جوایز شانزدهمین دوره در ۱۵ سپتامبر در تالار فیلارمونیک ملی قرقیزستان به‌نام «توکتوگول ساتیلگانوف» در بیشکک برگزار خواهد شد. این جایزه نه‌تنها به معماران، بلکه به شهرداری‌ها، سازندگان، کارفرمایان، استادکاران و مهندسانی اعطا می‌شود که در پروژه‌ها نقش مهمی ایفا کرده‌اند.

مدیر جایزه معماری آقاخان معتقد است معماری می‌تواند و باید محرکی برای امید باشد. «هم در شکل‌دادن به فضاهایی که در آن زندگی می‌کنیم و هم در ساختن آینده‌ای که تصور می‌کنیم. در عصری که با بحران اقلیمی، نابرابری منابع و شهرنشینی شتابان تعریف می‌شود، جایزه معماری آقاخان پروژه‌هایی را گرامی می‌دارد که جامعه، پایداری و کثرت‌گرایی را به‌هم پیوند می‌زنند تا جهانی هماهنگ‌تر و تاب‌آورتر را توانمند سازند.»

این جایزه در سال ۱۹۷۷ توسط شاهزاده کریم آقاخان چهارم (درگذشته بهمن ۱۴۰۳) بنیانگذاری شد. در ۱۶ دوره سه‌ساله این جایزه که در سال‌های گذشته برگزار شده، ۱۳۶ پروژه برنده شده و نزدیک به ۱۰ هزار پروژه ساختمانی مستندسازی شده‌اند.