چندین سال است که دولت‌های مختلف بر بازسازی و نوسازی ناوگان هوایی کشور تأکید می‌کنند، ناوگانی که براساس آمارها حداقل ۲۸ سال عمر دارد، این درحالی‌است که عمر ناوگان هوایی بسیاری از کشورها بین ۱۵ تا ۲۰ سال است.

تعداد هواپیماهای فعال در کشور

در اردیبهشت‌ماه امسال یکی از اعضای اتاق بازرگانی تهران از نیاز ناوگان هوایی ایران به ۵۰۰ هواپیمای جدید خبر داد. «محمد عیدیان»، مشاور رئیس اتاق تهران، با اعلام این خبر اعلام کرد: «هواپیماهای فعال در کشور عموماً فرسوده‌اند و هم‌اکنون ۳۲۱ فروند هواپیما داریم که از بین آنها تنها ۱۶۲ فروند فعال هستند و همین هواپیماها هم عموماً فرسوده‌اند.»

این درحالی‌است که «علیرضا نوین»، عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی، چهار ماه قبل‌تر از عیدیان تعداد هواپیماهای فعال در کشور را ۱۰۰ فروند اعلام کرد و گفت: «از این ۱۰۰ فروند، ۳۰ درصد آنها همواره نیاز به بازسازی دارند.»

او هم با اشاره به نیاز به ۵۰۰ هواپیمای جدید در کشور، گفت: «بعضی از شرکت‌های هوایی عنوان می‌کنند ضررده هستند؛ دلیل آن‌هم این است که قطعات هواپیماها به‌خاطر تحریم، باید از طریق واسطه‌ها خریداری شوند که مشکلات خاص خود را دارند و بعضی از شرکت‌های هواپیمایی فقط با پنج یا شش فروند هواپیما کار می‌کنند و به‌همین سبب، بعضاً پروازهایشان تأخیر دارد.»

«حسین پورفرزانه»، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری، نیز در فروردین‌ماه امسال اعلام کرد: «تعداد کل ناوگان مسافری کشوری ۳۳۵ فروند، تعداد هواپیماهای فعال ۱۸۲ فروند و تعداد هواپیماهای سرخط ۱۳۹ فروند است. همچنین، در حال حاضر به ۱۰۳ نقطه پروازی از ۳۱ کشور پرواز داریم.»

آمارها در مورد تعداد هواپیمای موجود و فعال ناوگان حمل‌ونقل هوایی کشور متفاوت است، اما آمارها در رابطه تعداد هواپیمای مورد نیاز برای بازسازی و نوسازی ناوگان حمل‌ونقل مشخص است.

بااین‌حال، چندی قبل «سعید چلندری»، مدیرعامل شرکت شهر فرودگاهی امام خمینی(ره)، اعلام کرد: «از آغاز به کار دولت چهاردهم تا کنون، ۱۸ فروند هواپیما وارد کشور شده و دو فروند هواپیمای پهن‌پیکر جدید نیز با حمایت دولت به ناوگان شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران (هما) افزوده شده است.» براساس گفته‌های چلندری، تنها ۲۰ فروند هواپیما به ناوگان هواپیمایی کشور افزوده شده و این بدین‌معنی است که کشور هنوز به ۴۸۰ فروند هواپیمای دیگر نیاز دارد.

روند نزولی تعداد مسافر

وضعیت ناوگان حمل‌ونقل هوایی کشور درحالی‌است که به‌گفته «مسعود اسعدی سامانی»، دبیر انجمن شرکت‌های هواپیمایی، طی شش سال گذشته تعداد مسافران خطوط هوایی کشور همواره کاهش داشته‌اند. سامانی اردیبهشت‌ماه امسال در بیست‌وششمین جلسه کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران گفت: «در سال ‌۱۳۹۷ تعداد مسافر جابه‌جاشده توسط صنعت هوانوردی ۲۴‌ میلیون نفر بوده که در سال ‌۱۴۰۳ به ۱۸‌ میلیون نفر کاهش‌ یافته و شاهد روند نزولی هستیم.»

اگرچه دلایل متفاوتی برای کاهش تعداد مسافران خطوط هوایی کشور وجود دارد، بااین‌حال، شکی نیست که این موضوع در کنار فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل هوایی می‌تواند آینده صنعت هوایی کشور را مبهم کند. همین دلایل موجب شده است دولتمردان به صرافت بیفتند که این وضعیت را بهبود ببخشند.

تأکید معاون اول بر نوسازی ناوگان

روز گذشته در جلسه شورای‌عالی راهبری برنامه هفتم پیشرفت پس از ارائه گزارش برنامه اجرایی موضوع جزء ۲۵ ماده ۱۱۹ قانون برنامه هفتم پیشرفت با عنوان «تعیین طرح‌های پیشران در موضوعات حمل‌ونقل هوایی و هم‌افزایی بخش‌های صنعت، معدن و مسکن» ارائه شد، معاون اول رئیس‌جمهور هم بر بازسازی و نوسازی ناوگان هوایی کشور با اتخاذ شیوه‌های تأمین منابع مالی تأکید کرد.

پیشتر نیز صندوق توسعه ملی و وزارت راه‌وشهرسازی در نشستی توافق کردند که ۲.۵ میلیارد دلار برای کل صنعت حمل‌ونقل کشور اختصاص یابد که البته مشخص نشد چه میزان از آن به بازسازی نوسازی ناوگان حمل‌ونقل هوایی اختصاص پیدا می‌کند.

لزوم واگذاری صنعت هوایی به بخش خصوصی

در این سال‌ها بسیاری از کارشناسان و مسئولان تحریم‌های بین‌المللی را عامل فرسودگی و عدم بازسازی و نوسازی ناوگان حمل‌ونقل هوایی کشور عنوان کرده‌اند، اما به‌نظر می‌رسد تنها تحریم‌ها عامل فرودگی این ناوگان نیستند و دولت‌ها و سیاست‌های آنها خود یک عامل بسیار مهم در این فرسودگی بوده‌اند.

«محمود مهران‌پور»، کارشناس مطالعات هوایی، در گفت‌وگو با «پیام ما» بیان کرد: «برای توسعه و بهبود وضعیت ناوگان هوایی کشور، این صنعت باید از قیدوبندهای دولتی آزاد و به بخش خصوصی واگذار شود. تنها در این‌صورت، می‌توان قیمت بلیط هواپیما و نیازهای واقعی این صنعت را به‌درستی تعیین و این صنعت را بهینه کرد.»

محرومیت ایرلاین‌های ایرانی از وام‌های ارزان

مهران‌پور با بیان اینکه اگر بخش خصوصی وارد نوسازی ناوگان هوایی شود، بخش زیادی از مشکلات ناشی از تحریم‌ها نیز حل می‌شود، گفت: «در کشورهای پیشرفته، شرکت‌های هواپیمایی از تسهیلات مالی مناسب برای خرید یا لیزینگ هواپیماها بهره‌مند می‌شوند، درحالی‌که در ایران این شرایط وجود ندارد. بسیاری از این شرکت‌های خارجی از وام‌های بلندمدت کم‌بهره برخوردار می‌شوند، اما صنعت حمل‌و‌نقل هوایی ما از این وام‌های ارزان محروم هستند. این مسئله اخیر در حال حاضر بزرگترین مشکل شرکت‌ها و ایرلاین‌های ایرانی است.»

او همچنین با بیان اینکه بخش دیگری از مشکلات نوسازی ناوگان حمل‌ونقل هوایی وابستگی به چارترکنندگان است. گفت: «در شرایطی که ایرلاین‌ها نمی‌توانند به‌صورت مستقیم بلیط‌های خود را بفروشند، چارترکنندگان به‌عنوان واسطه‌ها نقش مهمی در تأمین مالی و پیش‌فروش صندلی‌ها ایفا می‌کنند. آنها به‌دلیل عدم دسترسی به وام‌های بلندمدت و ارزان‌قیمت از سوی بانک‌ها و شرکت‌های مالی، مجبور به پیش‌فروش صندلی‌ها برای تأمین منابع مالی خود هستند. این موضوع باعث می‌شود چارترکنندگان به‌عنوان منبع تأمین نیازهای مالی ایرلاین‌ها عمل کنند. ضمن اینکه انتقادات و نارضایتی‌هایی که نسبت به چارترکنندگان وجود دارد، ناشی از ناآگاهی مسئولان از واقعیت‌های موجود در صنعت هوانوردی است.»

او با تأکید بر اینکه تحریم‌ها باعث شده‌اند ایرلاین‌های ایرانی نتوانند از تسهیلات مالی مشابه با ایرلاین‌های خارجی مانند امارات و قطر بهره‌مند شوند، تصریح کرد: «این کشورها به‌راحتی می‌توانند هواپیماهای جدید خریداری کنند و ناوگان خود را به‌روز نگه‌دارند؛ چراکه دسترسی آنها به این وام‌ها آسان است، درحالی‌که ایرلاین‌های ایرانی با چالش‌های جدی در این زمینه مواجه هستند. اگر این دسترسی فراهم شود، خرید هواپیماهای جدید امکان‌پذیر است و تنها ممکن است فرایند خرید آن کمی زمان‌بر باشد. بر همین اساس، می‌توان گفت اگرچه تحریم‌ها بر روی صنعت هوانوردی تأثیرگذار هستند، اما وابستگی به چارترکنندگان و عدم دسترسی به وام‌های ارزان از جمله مسائلی است که باید مورد توجه قرار گیرد تا وضعیت بهبود یابد.»

شکی نیست که صنعت هوایی کشور نیاز به بازسازی دارد و با توجه به خرید ۲۰ فروندی که از ابتدای کار دولت چهاردهم و در زمان تحریم‌های بین‌المللی علیه کشورمان انجام شده، دیگر نمی‌توان تحریم را بهانه فرسودگی ناوگان هوایی ایران دانست و باید با سرمایه‌گذاری لازم هرچه زودتر این ناوگان را بازسازی و نوسازی کرد.