مسئله گازکشی در بازار تاریخی تبریز بیش از دو دهه است که محل بحث میان بازاریان و میراث‌فرهنگی است. پیش از ثبت جهانی این مجموعه برخی واحدها بدون استعلام از میراث‌فرهنگی اقدام به گازکشی کرده بودند و هنوز هم این انشعاب را دارند و یا مساجد داخل بازار موتورخانه‌هایی دارند که به گاز شهری متصل است. اما مسئله‌ای که در سال‌های اخیر منجر به بروز چالش‌هایی شده، آن واحدهایی هستند که با تغییر کاربری -طلاسازی، رستوران، چایخانه، سفره‌خانه- و یا اعمال تغییراتی در معماری واحد صنفی مانند بلندتر کردن سقف و دوطبقه کردن حجره، برای اداره کسب‌وکارشان نیاز به اتصال به گاز شهری دارند.

 مواجهه میراث‌فرهنگی با این مطالبه در مواردی همراهی با کسبه بوده و در مواردی یادآوری اصول حفاظت آثار تاریخی. اسفند ۱۴۰۲ و حدود یک سال پس از سفر «عزت‌الله ضرغامی»، وزیر وقت میراث‌فرهنگی، به تبریز اعلام شد به‌رغم مخالفت‌ها درباره گازرسانی به بازار جهانی تبریز، عملیات لوله‌کشی از بام بازار تاریخی با حضور امام‌جمعه شهر آغاز شد. این پروژه به دلایلی خیلی زود متوقف شد. به گفته مدیر پایگاه میراث جهانی بازار تبریز کارشناسان به این نتیجه رسیدند که این اقدام می‌تواند برای این مجموعه تاریخی خطرآفرین باشد. 

«ناصر زواری» مدیر پایگاه میراث جهانی تبریز در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره اینکه آخرین اقدام در مورد مطالبه گازرسانی به این مجموعه چه بوده، می‌گوید: «ما حدود دو ماه پیش نامه‌ای خطاب به قائم‌مقام وزیر ارسال کردیم تا نظرات کارشناسی وزارتخانه را دراین‌خصوص اعلام کنند. نامه به مدیریت امور پایگاه‌ها ارجاع داده شده است و کارشناسان در حال بررسی موارد مطروحه هستند. استاندار هم در مکاتباتی با وزیر میراث فرهنگی مسئله بازار تاریخی تبریز را مطرح کرده‌اند تا با توجه به نزدیکی فصل سرما تکلیف این پروژه روشن شود.» 

آلترناتیوهای ناموجود یا نامحبوب؟

آیا نمی‌توان انرژی و ایمنی را هم‌زمان در بازار تاریخی تبریز تأمین کرد؟ برخی منتقدان معتقدند تبدیل برخی واحدهای تجاری این مجموعه به رستوران و مرکز پذیرایی به این خواسته کسبه دامن زده است؛ زواری در مورد این مسئله می‌گوید: «برخی واحدهای صنفی بازار تغییر کاربری داده‌اند و یا بخش‌های کوچک بازار را تبدیل به چایخانه یا رستوران کرده‌اند و همین مسئله باعث بروز مشکلاتی شده است. مسئله بازار تبریر صرفاً تأمین گرمایش نیست، بازاریان سال‌ها بدون گاز شهری کسب‌وکارشان را در همین بازار داشته‌اند. بسیاری از کسانی که اصرار بر موضوع گازرسانی دارند، همین واحدهایی هستند که اغلب بدون مجوز ما فعالیت دارند. مجوزی که معاونت گردشگری استان به آنها می‌دهد، مجوز واحد پذیرایی با این شرط است که پخت‌وپز خارج از بازار انجام شود، اما برخی واحدها این موضوع را رعایت نمی‌کنند.» به‌گفته زواری، بسیاری از واحدهای صنفی سنتی مثل فرش‌فروش‌ها و پارچه‌فروش‌ها و تولیدکنندگان چرم مخالف ورود گاز به بازار هستند؛ چراکه سرمایه خود را در خطر می‌بینند. او می‌گوید: «این واحدها می‌توانند با یک هیتر یا والور در زمستان گرمایش واحد خود را تأمین کنند، سرمایش در تابستان هم در معماری بازار دیده شده و بازار در فصول گرم چند درجه خنک‌تر از خیابان است و نیاز به اسپیلت ندارد. اما الان اسپلیت‌ها فضای حجره را خنک می‌کند و فضای عمومی بازار را گرم، نصب آنها هم که به منظر بازار آسیب می‌زند.»

چراکه گرمایش این مجموعه را می‌توان با شیوه‌های جایگزین و ایمن تأمین کرد. از طرفی برخی عنوان می‌کنند برای یکی از مشهورترین بخش‌های این بازار که سرای امیر است، موتورخانه‌ای برای حل مشکل گرمایش تأمین شده، اما چندان مورد استقبال کسبه قرار نگرفته است. زواری درباره راهکارهای جایگزین گازکشی برای حل مسئله گرمایش در بازار تبریز می‌گوید: «بهترین گزینه برای تأمین گرمایش بازار تبریز طبق طرح مطالعاتی انجام‌شده استفاده از انرژی برق و اصلاح سیستم‌های برق رسانی است که متأسفانه این موضوع با مخالفت بازاریان به‌بهانه هزینه‌بر بودن مواجه شده است. چون گاز ارزان است، کسبه مایل‌اند که گازکشی انجام شود. درحالی‌که این مسئله علاوه‌بر به خطر انداختن ایمنی بازار موجب اتلاف انرژی می‌شود؛ زیرا بسیاری از واحدها ویترین ندارند و بخاری هم در واحد صنفی نمی‌گذارند، بلکه از اجاق خوراک‌پزی برای تأمین گرمایش استفاده می‌کنند. برخی کسبه می‌گویند برای بازار تبریز یارانه انرژی در نظر بگیرید تا در فصول سرد ما از ابزارهای برقی -مثل اسپیلت- برای تأمین گرمایش استفاده کنیم.»  او درباره خطرات ورود لوله‌های گاز به این بازار گفته است: «کارشناسان سازمان آتش‌نشانی اذعان کردند که امکان و تجهیزات لازم برای امدادرسانی در مجموعه‌ تاریخی و سرپوشیده تبریز وجود ندارد و بروز هر حادثه‌ای به‌دلیل نشت گاز، کل بازار را تحت تأثیر قرار می‌دهد و کنترل آتش‌سوزی در چنین شرایطی، بسیار دشوار خواهد بود.» اما آیا هزینه قرار گرفتن در مقابل چنین خطری کمتر از هزینه تأمین گرما از راه‌های اصولی‌تر است؟ البته در مورد تأمین برق بازار تبریز هم مشکلاتی وجود دارد که زمینه‌ساز خطراتی است که باید به آن توجه و رسیدگی شود. آتش‌سوزی گسترده در بازار تاریخی تبریز -و بسیاری از بازارهای تاریخی ایران- به‌دلیل اتصال سیم‌های برق، مؤید همین موضوع است.

راهکار دیگری که در طرح‌های مطالعاتی انجام‌شده در بازار تاریخی تبریز ارائه شده، اما چندان مورد استقبال قرار نگرفته است، ایجاد موتورخانه و حتی انرژی‌های پاک برای تأمین انرژی مورد نیاز است. در یکی از طرح‌های مطالعاتی ۱۰ موتورخانه برای کاروانسراهای بازار پیش‌بینی شده بود که علاوه‌بر ایمن‌بودن، گرمایش و سرمایش بازار را در فصل‌های سرد و گرم تأمین می‌کرد. این طرح در یکی از سراهای اصلی بازار اجرا شد، اما مورد استقبال قرار نگرفت. به‌گفته زواری، مسئله بسیاری از واحدها این است که انشعاب مستقل برای واحد خود داشته باشند و با انشعاب مشترک مخالف‌اند، درحالی‌که این راهکار هم موجب صرفه‌جویی در انرژی می‌شود و هم با روش ایمن‌تری گرمایش واحد و به‌طورکلی بازار تأمین می‌شود. 

در مورد دیگر راهکار برای تأمین انرژی، رئیس پایگاه میراث جهانی تبریز به ایسنا گفته است: «استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی هم در جلسات مختلف مطرح شده، اما به نتیجه نرسیده است. بازار تبریز ساختمانی پیچیده و چندطبقه دارد. بسیاری از مغازه‌ها به پشت‌بام دسترسی ندارند و انرژی خورشیدی جوابگوی نیاز گرمایشی بازار نیست، به‌ویژه در فصل زمستان.» او همچنین گفته: «پیشنهاد ما ایجاد نیروگاه‌های کوچک گازی در اطراف بازار بود، این طرح به سرمایه‌گذاری نیاز دارد. شهرداری، اداره برق و بخش خصوصی باید وارد عمل شوند. ما آمادگی داریم همکاری کنیم، اما بازاری‌ها همکاری نمی‌کنند. هزینه این کار بالاست و از عهده ما خارج است. ما با لوله‌کشی منفرد در عرصه بازار مخالف‌ایم، اما با ایجاد نیروگاه و منبع در اطراف بازار که گاز بازار را تأمین کند، مخالفتی نداریم.»

گازکشی در بازار تاریخی تبریز علاوه‌بر تهدید ایمنی، به کالبد این اثر منحصر‌به‌فرد جهانی نیز آسیب‌هایی وارد می‌کند. لوله‌ها و علمک‌هایی که در فواصل مشخص باید به کالبد بازار اضافه شوند، منظر آن را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. به‌گفته زواری، برای هر انشعاب گاز باید دو حفره ایجاد شود، یکی برای لوله و یکی برای دودکش که تعبیه دودکش هم به‌تنهایی مسئله‌ساز است و مشکلات خاص خود را دارد و همین موضوع باعث می‌شود در حجره‌ها از خوراک‌پزی برای تأمین گرمایش استفاده شود.

خطر حذف از فهرست جهانی یونسکو

یکی دیگر از نگرانی‌هایی که در مورد وضعیت بازار تاریخی تبریز در سال‌های اخیر مطرح است، موضوع خطر خروج از فهرست میراث جهانی است. موضوعی که برخی فعالان میراث‌فرهنگی اجرای پروژه گازکشی را یکی از عوامل تقویت این احتمال می‌دانند؛ از جمله «دانیال توفیقی»، مدیرعامل مجمع میراث‌ یاران گردشگری که چندی پیش نسبت به خطر حذف بازار تاریخی تبریز از فهرست جهانی یونسکو هشدار داد و این اقدام را برخلاف ضوابط حفاظتی یونسکو دانست. البته «وحید نواداد»، معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی، معتقد است: «موضوعی تحت این عنوان که گازرسانی به بازار ممنوع است و یا امکان‌پذیر نیست، در یونسکو وجود ندارد، اما اگر گازرسانی موجب تهدیداتی به‌لحاظ ایمنی در بازار شود، حتماً می‌تواند این خطر را به‌همراه داشته باشد.» با توجه به هشدارهایی که آتش‌نشانی و برخی کارشناسان میراث‌فرهنگی در سال‌های اخیر داده‌اند، این خطر بالقوه برای بازار تاریخی تبریز وجود دارد. اما حالا به‌گفته رئیس پایگاه میراث جهانی بازار تبریز: «تصمیم‌گیری درباره این موضوع در سطح وزارتخانه و برعهده وزیر است. ما نه اختیار داریم، نه امکان داریم که در استان تصمیم نهایی را بگیریم. مسئولیت این تعهد بین‌المللی برعهده مقامات ارشد وزارت است. ما فقط می‌توانیم پیشنهاد و نظر کارشناسی بدهیم و منتظر باشیم که در سطح بالا در وزارت میراث‌فرهنگی دراین‌باره جمع‌بندی کنند.» یک بار تجربه چراغ سبز وزارت به این اقدام در دوران وزارت ضرغامی، منجر به صدور مجوز پروژه و آغاز به کار آن شد، حال باید دید «سیدرضا صالحی امیری» کدام رویکرد را در مقابل این مسئله در پیش می‌گیرد؛ تأکید بر حفاظت یا توجه صرف به یک مطالبه مردمی. مطالبه‌ای که راهکارهای اصولی بسیاری برای تحقق آن پس از دو دهه چالش وجود دارد.