خرس‌ها به‌تدریج به حضور انسان‌ها خو می‌گیرند و آن ترس غریزی و طبیعی‌شان نسبت به انسان‌ها کم‌رنگ می‌شود؛ این تغییر باعث می‌شود آرام‌آرام به انسان‌ها نزدیک شده و در پی لقمه‌ای غذا باشند. چنین رفتاری به‌مرور ساختار طبیعی جست‌وجو و شکار غذا در خرس‌ها را بر هم می‌زند. وقتی خوراکی‌های انسانی جایگزین منابع‌طبیعی می‌شود، خرس‌ها به این خوراک‌های انسانی وابسته می‌شوند و همین وابستگی سلامت و روند تغذیه طبیعی‌شان را به خطر می‌اندازد.
اگرچه شاید خرس ظاهری آرام داشته باشد، اما حضور نزدیک و پرتعداد انسان‌ها ممکن است فشار روانی و استرس قابل‌توجهی بر او تحمیل مکند؛ فشاری که در هر لحظه می‌تواند واکنش‌های دفاعی و حتی پرخاشگرانه را برانگیزد. خرس‌ها معمولاً فاصله ایمنی خود را حفظ می‌کنند، اما عادت به حضور انسان‌ها این فاصله را به‌شدت کاهش می‌دهد و احتمال برخوردهای خطرناک را افزایش می‌دهد. خرس‌هایی که به خوراک انسان‌ها عادت کرده‌اند، بی‌هراس به انسان‌ها نزدیک می‌شوند و در برخی موارد ممکن است باعث آسیب به کوهنوردان شوند. این وابستگی به خوراک انسان، رفتار طبیعی شکار و تغذیه را دگرگون و بقای گونه در زیستگاه‌های طبیعی را تهدید می‌کند. افزون‌براین، تجمع بی‌رویه انسان‌ها و غذارسانی باعث تخریب زیستگاه‌های طبیعی و بروز تنش‌های اکولوژیکی می‌شود که پیامدهای بلندمدتی برای طبیعت و حیات‌وحش دارد. تغییر عادت غذایی خرس و دیگر حیوانات وحشی، مستقیماً بر جمعیت و زیست دیگر گونه‌ها تأثیر می‌گذارد. به زبانی دیگر، محبت نابجای گردشگران و کوهنوردان باعث «دوستی خاله‌خرسه» شده است.

تغییر رفتار شکارگری خرس‌ها

«سیاوش یالپانیان»، کارشناس حیات‌وحش، در‌این‌باره به «پیام ما» می‌گوید: «ما عادت کرده‌ایم دامنه دخالت‌های خود در طبیعت را روز‌به‌روز گسترده‌تر کنیم. ابتدا در کوهستان‌ها جاده‌سازی را آغاز کردیم، سپس فعالیت‌های معدن‌کاوی را افزایش دادیم و این روند متوقف نشد؛ اکنون نیز زیست‌بوم حیات‌وحش را به خطر انداخته‌ایم. یکی از مصادیق دخالت مستقیم ما در طبیعت، غذارسانی به حیوانات است، عملی که نه در برابر خرس و نه در برابر هیچ گونه دیگری مجاز نیست. در بسیاری از کشورهای جهان، به‌ویژه در حوزه حیات‌وحش، غذارسانی به حیوانات ممنوع است. ما باید اجازه دهیم حیوانات در اکوسیستم طبیعی خود، به همان شیوه‌ای که در طول سال‌ها زیسته‌اند، به حیاتشان ادامه دهند.»

به‌گفته او، غذارسانی باعث وابستگی حیوان به رژیم غذایی انسان می‌شود و خوی طبیعی و رفتار جست‌وجوی غذا در آنها تغییر می‌کند. علاوه‌براین، غذایی که به حیوان داده می‌شود، اغلب حاوی روغن، ادویه‌ها و افزودنی‌هایی است که می‌تواند برای سلامت حیوان مضر باشد. همچنین، با غذارسانی، فاصله امن بین انسان و خرس به‌تدریج کاهش می‌یابد که این موضوع احتمال بروز آسیب را هم برای حیوان و هم برای انسان افزایش می‌دهد. این کارشناس حیات‌وحش مثال می‌زند که در منطقه کوه سبلان و در شمال‌شرق آن، مواردی رخ داده است که خرس‌ها به چادر کوهنوردان حمله کرده و با هدف یافتن غذا، به آنها آسیب رسانده‌اند.

یالپانیان ادامه می‌دهد: «هنگامی که ما به‌صورت دستی و بدون زحمت، غذایی آماده در اختیار حیواناتی مانند خرس یا گرگ قرار می‌دهیم، درواقع خوی شکارگری آنها را تضعیف می‌کنیم. یعنی غذایی به رژیم آنها وارد می‌کنیم که باعث می‌شود نیاز به شکار و تلاش برای یافتن غذا کاهش یابد و به‌مرور از رژیم غذایی اصلی خود دور شوند. علاوه‌براین، این غذاها معمولاً حاوی افزودنی‌هایی مانند نمک، ادویه و روغن است که نه‌تنها برای انسان‌ها بلکه برای حیوانات نیز مضر است. به‌عنوان مثال، غذایی که به خرس داده می‌شود، به‌دلیل آنزیم‌های متفاوت بدن حیوان قادر به هضم صحیح آن نیست و موجب آسیب به سلامتی آنها می‌شود.»

وابسته‌سازی حیات‌وحش به پسماند

این کارشناس حیات‌وحش از سوی دیگر به مسئله‌ای اخلاقی اشاره می‌کند: «حیوانات باید در طبیعت به‌صورت آزادانه، با شکوه و احترام زندگی کنند و عادت‌دادن آنها به پسماندها یا باقیمانده‌های غذای انسان، یا وادار کردن حیواناتی مانند خرس‌های سبلان به جست‌وجوی غذا در زباله‌های کوهنوردان، از نظر اخلاقی ناپسند است و به شکوه و زیبایی طبیعت بی‌احترامی می‌کند.»

او عادت‌دادن حیوانات به نزدیکی به انسان را خطرناک توصیف می‌کند و می‌گوید: «هرچند ممکن است خرس‌ها به‌دلیل کمبود منابع غذایی طبیعی به‌سمت انسان‌ها روی آورده باشند، نمی‌توان به‌طور قطع گفت خرس‌های سبلان در این منطقه دچار کمبود مواد غذایی هستند. درواقع، جمعیت خرس‌های زیستگاه‌های ایران در معرض انقراض نیست، بلکه جمعیت آنها به نسبت مناسب است. اما حتی اگر تحقیقات نشان دهد منابع‌طبیعی غذای خرس‌ها کاهش یافته، راهکار، تغذیه دستی نیست بلکه باید زیستگاه اصلاح شود. دلایل متعددی می‌تواند مطرح باشد؛ مثلاً ممکن است پوشش گیاهی زیستگاه آسیب دیده باشد که راه‌حل آن اصلاح پوشش گیاهی است، نه تغذیه دستی حیوانات. بنابراین، غذا دادن دستی صرفاً به آنها آسیب می‌زند.»

او معتقد است باید تا حد امکان دخالت خود را در طبیعت به حداقل برسانیم. حتی در عبور از مسیرهایی که در کنار آنها نهرهایی وجود دارد و ممکن است برگ‌هایی مسیر جریان آب را گرفته باشد، نباید با باتوم، چوب یا هر وسیله‌ای برگ‌ها را کنار بزنیم تا آب مسیر طبیعی خود را طی کند؛ چرا که «طبیعت بسیار هوشمندانه‌تر، عاقلانه‌تر و دقیق‌تر عمل می‌کند و دخالت ما معمولاً باعث آسیب می‌شود».

بلای گردشگری انبوه و ناپایدار

غذادهی به حیات‌وحش، از تأثیرات نامطلوب طبیعت‌گردی غیراصولی و گردشگری انبوه بر مناطق طبیعی است. «محدثه گرمابدری»، راهنمای اکوتوریسم، این اقدام را در کنار مشکلاتی مانند تولید زباله، روشن کردن آتش‌های غیرمجاز و آفرود، یکی از مهم‌ترین تهدیدها می‌داند و می‌گوید: «این رفتار نادرست، به‌دلیل ناسازگاری غذای انسانی مثل نان و سایر فرآورده‌ها با رژیم غذایی طبیعی حیوانات، به‌مرور زمان موجب تغییر در رژیم غذایی و عادت حیوانات به نزدیک شدن به انسان می‌شود. چنین اقدامی درواقع دخالتی مستقیم در اکوسیستم و اختلالی جدی در چرخه غذایی حیوانات به‌شمار می‌رود. از سوی دیگر، حیوانات وحشی ذاتاً اهلی نیستند و هرچه به جوامع انسانی نزدیک‌تر شوند، بیشتر از زیستگاه طبیعی خود دور می‌شوند. این نزدیکی خطر دوجانبه‌ای است که هم برای گردشگران و هم برای حیات‌وحش خطرآفرین است.»

ضرورت اجرای کدهای اخلاقی

از نگاه او، ریشه اصلی این معضل، کمبود آموزش و فرهنگسازی میان گردشگران و طبیعت‌گردان است. «بسیاری از افرادی که در نقش مجری یا راهنما در گروه‌های کوهنوردی و سایر فعالیت‌های طبیعت‌گردی فعالیت دارند، اغلب از پیامدهای این رفتارِ ظاهراً بی‌اهمیت بی‌اطلاع هستند. بنابراین، آموزش و اطلاع‌رسانی باید جدی‌تر گرفته شود.» این کارشناس اکوتوریسم یکی از راهکارهای مؤثر در این مسئله را، تدوین و اجرای کدهای اخلاقی رفتاری می‌داند و می‌گوید: «در بسیاری از کشورهای جهان، نهادهای مجری مانند فدراسیون‌ها، سازمان محیط‌زیست و ادارات گردشگری، پیش از ورود به مناطق حفاظت‌شده یا پارک‌های ملی، این کدها را در قالب بروشور به گردشگران ارائه می‌دهند. همچنین، گردشگران در جلسات توجیهی کوتاه‌مدت با قوانین و مقررات مربوط به حفظ محیط‌زیست و ممنوعیت غذا دادن به حیوانات آشنا می‌شوند. این قوانین معمولاً ضمانت اجرایی و جریمه‌های سنگین دارد.»

گرمابدری ادامه می‌دهد: «به‌نظر من، آموزش پیش از ورود به منطقه و برگزاری جلسات توجیهی برای تمامی افراد دخیل در گردشگری از رانندگان و قاطرچی‌ها گرفته تا راهنمایان محلی و اصلی، ضروری است. در کنار آموزش، وجود کدهای اخلاقی و اعمال جریمه می‌تواند به جلوگیری از تخلفات کمک کند.»

نقش آژانس‌های گردشگری

این راهنمای اکوتوریسم نقش آژانس‌های گردشگری در این زمینه را کلیدی و مسئولانه می‌داند: «آنها باید در انتخاب مقصدهای گردشگری، دقت کافی داشته باشند و تنها مناطقی را انتخاب کنند که آسیب‌پذیری و تخریب آنها کمتر باشد. این آژانس‌ها موظف‌اند به تعیین ظرفیت برد برای هر منطقه پایبند باشند. برای نمونه، درصورت برنامه‌ریزی برای تور کوهنوردی یا طبیعت‌گردی در منطقه سبلان، باید با هماهنگی سازمان‌های مرتبط مانند محیط‌زیست و گردشگری، تعداد نفرات را محدود کنند و در زمان‌هایی تور برگزار کنند که ظرفیت منطقه مناسب باشد. علاوه‌براین، آژانس‌ها باید از راهنماهای آموزش‌دیده و دارای صلاحیت معتبر استفاده کنند که به اصول حفاظت از محیط‌زیست پایبند باشند.»

به‌گفته او، برگزاری جلسات توجیهی حضوری یا آنلاین پیش از سفر، برای اطلاع‌رسانی درباره مسائل فنی و ملاحظات محیط‌زیستی، ازجمله ممنوعیت غذا دادن به حیوانات، امری ضروری است و آژانس‌ها باید برنامه‌ای مشخص داشته باشند تا درصورت تخطی راهنما یا مسافر از قوانین، برخورد لازم اعم از توبیخ یا جریمه را انجام دهد. این نظارت باید هم از سوی نهادهای دولتی و هم از جانب بخش خصوصی، شامل آژانس‌ها، راهنماها و حتی جوامع محلی، به‌طور مستمر ادامه یابد تا اجرای صحیح مقررات تضمین شود.