در دل بحران کم‌آبی‌ای که سال‌به‌سال دامنه‌اش در جنوب اروپا گسترده‌تر می‌شود، مسئولان شهری آتن تصمیم گرفته‌اند نگاهی به گذشته بیندازند؛ نه با حسرت، بلکه با امید. امیدی که از دل زمین بیرون می‌جوشد؛ قناتی باستانی که تقریباً دو هزار سال پیش، در اوج شکوه امپراتوری روم، برای پاسخ به نیازهای آبی شهر ساخته شد و امروز می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد برای معضلاتی که تغییراقلیم در قرن بیست‌و‌یکم آفریده است.
این قنات که به‌نام «قنات هادریان» شناخته می‌شود، به دستور امپراتور روم، هادریان، در قرن دوم میلادی ساخته شد. سازه‌ای عظیم با طولی بالغ‌بر ۱۵ مایل که از شمال آتن تا مرکز شهر امتداد داشت و وظیفه‌اش تأمین آب برای مصارفی چون حمام‌های عمومی و دیگر تأسیسات شهری آن زمان بود. طبق گفته‌ «تئودورا تزه‌فری»، باستان‌شناس وزارت فرهنگ یونان، این قنات «باشکوه‌ترین پروژه‌ آبی» زمان خود بود و بیش از یک‌هزار و ۳۰۰ سال، آب را به آتن می‌رساند تا اینکه در دوران اشغال عثمانی و با گذر زمان، به فراموشی سپرده شد.
بااین‌حال، آب هرگز از حرکت نایستاد. حتی در دهه ۱۹۲۰ که بعد از احیای قنات در قرن نوزدهم، بار دیگر گذاشته شد تا مخزن بزرگتری نیازهای شهر رو‌به‌رشد آتن را تأمین کند، جریان آب در دل زمین ادامه داشت. آب قنات همچنان از دامنه‌های کوه در شمال آتن به‌سمت مرکز شهر حرکت می‌کند، درحالی‌که اکثر مردم حتی از وجود آن بی‌خبرند. تزه‌فری می‌گوید: «زیر زمین است، دیده نمی‌شود، پس مردم هم آن را به یاد نمی‌آورند.»
امروز، بحران شدید کم‌آبی و تغییراقلیم، باعث شده است این میراث فراموش‌شده دوباره در مرکز توجه قرار گیرد. در سال گذشته، خشکسالی بی‌سابقه موجب شد بسیاری از جزایر یونان با جیره‌بندی آب روبه‌رو شوند. کشاورزان در تولید محصولاتشان ناتوان ماندند و افزایش گردشگران فشار مضاعفی به منابع آبی وارد کرد. دمای هوا نیز با افزایش چشمگیر، شرایط خشکی را تشدید کرد و آتش‌سوزی‌های جنگلی را گسترده‌تر ساخت.
در چنین شرایطی، مقامات آتن پروژه‌ای پنج‌ساله را به پایان رسانده‌اند که حالا در تابستان امسال به مرحله اجرا رسیده است. در محله هالاندری، بخشی از این قنات باستانی به سیستم توزیع جدیدی متصل شده که به کمک آن، آب غیرآشامیدنی به ساختمان‌های عمومی و سپس حدود ۸۰ خانه انتقال داده می‌شود. هدف از این طرح، تأمین آب برای مصارفی چون آبیاری باغچه و نظافت و درنتیجه صرفه‌جویی در مصرف آب آشامیدنی است.
«جورجوس ساچینیس»، مدیر استراتژی و نوآوری شرکت آب‌وفاضلاب آتن، درباره عملکرد پروژه می‌گوید: «ما آب را از یک چاه رومی بیرون می‌کشیم، آن را در کنار همان چاه با تجهیزات مدرن فیلتر می‌کنیم و سپس به منازل منتقل می‌کنیم.» او می‌افزاید: «معجزه اینجاست که هنوز هم این سازه بعد از قرن‌ها کار می‌کند. مهندسی رومی‌ها واقعاً قابل تحسین است.»
هرچند صرفه‌جویی تخمینی تنها حدود یک درصد از مصرف سالانه آب آتن (یعنی ۱۰۰ میلیارد گالن) است، اما مدیران پروژه هدف را فراتر از اعداد می‌دانند. به‌گفته آنها، این اقدام گامی است برای شکل‌دادن به «فرهنگ جدیدی از مصرف آب»؛ فرهنگی که در آن استفاده از آب شرب برای خنک‌کردن پیاده‌روها در تابستان، عملی «جنایتکارانه» تلقی می‌شود.
«اله‌نی میریویلی»، مشاور ارشد مرکز تاب‌آوری اقلیمی در شورای آتلانتیک و رئیس جهانی مقابله با گرما در برنامه محیط‌زیست سازمان ملل، استفاده از قنات هادریان را «نمونه‌ای درخشان از ایجاد تاب‌آوری» توصیف می‌کند. او می‌گوید یونان در آستانه تبدیل‌شدن به اقلیمی نیمه‌خشک است و اقدامات ابتکاری ازاین‌دست، برای مقابله با خشکسالی ضروری‌اند.
میریویلی و همکارانش اخیراً در گزارشی پیشنهاد داده‌اند آب قنات و سایر منابع زیرزمینی برای آبیاری فضاهای سبز شهری مانند میدان‌ها و پیاده‌روها استفاده شود. به‌گفته آنها، این کار نه‌تنها باعث صرفه‌جویی در آب می‌شود، بلکه دمای محیط را نیز کاهش می‌دهد و در مجموع مصرف کلی آب را کاهش می‌دهد.
هم‌زمان، کمپین‌هایی برای آگاه‌سازی مردم در هالاندری به راه افتاده که تاکنون بازخورد خوبی داشته‌اند. «النای سوتیریو»، یکی از ساکنان ۶۵ساله محله که خود را حامی محیط‌زیست می‌داند، از جمله داوطلبانی است که در این پروژه مشارکت دارد. او با همسایگان درباره صرفه‌جویی آب صحبت می‌کند، دانش‌آموزان را به طراحی مخازن آب برای مدارس تشویق می‌کند و در مدیریت استفاده از آب قنات مشارکت فعال دارد. او می‌گوید: «ما باید به منابع‌طبیعی فکر کنیم. نمی‌توانیم زمین تشنه‌ای برای نسل بعد به‌جا بگذاریم.»
پروژه آتن در سال ۲۰۲۳ موفق به کسب جایزه‌ای در زمینه طراحی شهری شد و اکنون الگویی برای شهرهایی همچون رم و سرپا در پرتغال شده که قصد دارند قنات‌های تاریخی خود را برای مصارف جدید احیا کنند. مسئولان می‌گویند از نظر فنی پروژه موفق است، اما چالش اصلی جلب مشارکت شهرداری‌ها، مدارس و خانواده‌ها خواهد بود.
در دنیایی که منابع طبیعی‌اش در حال تهی شدن است، شاید گشودن دوباره دروازه‌های گذشته، بهترین راه نجات آینده باشد.

منبع: نشنال جئوگرافیک
ترجمه: امین فریدونی