آفریقای جنوبی، میزبان بزرگ‌ترین جمعیت کرگدن‌های جهان، به‌دنبال مقابله با شکار غیرقانونی و قاچاق شاخ این حیوانات، پروژه‌ای نوآورانه را با نام «رایزوتوپ» (Rhisotope) آغاز کرده است. این پروژه که نتیجه شش سال پژوهش و آزمایش بوده، شامل تزریق ایزوتوپ‌های رادیواکتیو به شاخ کرگدن‌ها است تا این شاخ‌ها در مرزها قابل شناسایی شوند.

 این طرح توسط دانشگاه ویت‌واترزرند با همکاری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، مقامات محیط‌زیست و فعالان حوزه حیات‌وحش اجرایی شده و از پنج کرگدن آغاز شده است. اما هدف نهایی، گسترش این روش به تمام جمعیت در معرض خطر کرگدن‌هاست.

پروفسور جیمز لارکین، مدیر علمی پروژه و استاد دانشگاه ویتز، در مراسم آغاز رسمی طرح در منطقه موکوپانه گفت:
«ما فراتر از هر تردید علمی، اثبات کرده‌ایم که این روش برای کرگدن‌ها بی‌خطر است و در عین حال، شاخ را به ابزاری قابل شناسایی برای سیستم‌های امنیتی جهانی تبدیل می‌کند.»

ایزوتوپ‌های رادیواکتیو، موادی ناپایدارند که در فرآیند پایدار شدن، پرتوهایی منتشر می‌کنند که به‌راحتی توسط دستگاه‌های آشکارساز تشخیص داده می‌شود. لارکین تأکید کرد که حتی مقدار بسیار کمی از این مواد می‌تواند هشدار سیستم‌های گمرکی را فعال کند:

«در آزمایش‌ها حتی شاخ‌های مصنوعی چاپ سه‌بعدی، با ساختاری مشابه کراتین طبیعی، نیز شناسایی شدند — حتی داخل کانتینرهای ۲۰ فوتی مملو از کالا.»

شاخ کرگدن در بازار سیاه آسیایی، به‌ویژه در چین و ویتنام، کالایی گران‌بها محسوب می‌شود. این ماده، که عمدتاً از کراتین تشکیل شده، در طب سنتی کاربرد دارد و گاهی نیز به‌عنوان نماد جایگاه اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

به گزارش اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، جمعیت کرگدن‌ها از ۵۰۰ هزار رأس در اوایل قرن بیستم، به حدود ۲۷ هزار رأس کاهش یافته است. تنها در آفریقای جنوبی، هر سال بیش از ۴۰۰ کرگدن قربانی شکارچیان می‌شوند. به همین دلیل، حفاظت از این گونه نه‌تنها یک مسئولیت اخلاقی بلکه ضرورتی محیط‌زیستی است.

جسیکا بابیش، مدیر پروژه رایزوتوپ، در گفت‌وگو با رسانه‌ها اعلام کرد:

«هدف ما استفاده گسترده از این فناوری است تا از یکی از نمادین‌ترین گونه‌های آفریقا و بخش مهمی از میراث طبیعی‌مان محافظت کنیم.»

با این حال، این روش جایگزین کامل برای دیگر روش‌های پیشین مقابله با شکار نیست. یکی از روش‌های رایج در گذشته، برداشتن شاخ (dehorning) بوده است. گرچه مطالعه‌ای در مجله Science نشان داد که این روش تا ۷۸ درصد از شکار جلوگیری می‌کند، اما عوارض اجتماعی و رفتاری شدیدی برای کرگدن‌ها به همراه دارد.

پروژه رایزوتوپ به‌عنوان جایگزینی انسانی‌تر مطرح شده که ضمن حفظ رفتار طبیعی حیوان، بازدارندگی مؤثر نیز ایجاد می‌کند.

جیمی جوزف، فعال برجسته حیات‌وحش در آفریقای جنوبی، این پروژه را “نوآورانه و ضروری” خواند و تأکید کرد:

«این پایان راه نیست — تنها قانون‌گذاری بهتر و اراده سیاسی می‌تواند بحران کرگدن را متوقف کند. اما رایزوتوپ گامی بلند برای مختل کردن زنجیره قاچاق و ارائه داده‌های ارزشمند به کارشناسان است.»

دانشگاه ویتز همچنین از صاحبان ذخیره‌گاه‌های خصوصی و مقامات حفاظت از حیات‌وحش خواسته است که برای اجرای این روش در کرگدن‌های خود همکاری کنند.

پروفسور لارکین در بخش دیگری از سخنانش اظهار داشت:

«ما دیگر نمی‌توانیم صرفاً واکنش نشان دهیم. باید پیشگیرانه عمل کنیم. هنوز روزانه دست‌کم یک کرگدن شکار می‌شود — اگر ادامه دهیم، این آمار فقط بدتر خواهد شد.»

این پروژه تاکنون حدود ۲۹۰ هزار دلار هزینه در برداشته و به گفته تیم پژوهشی، با حمایت بین‌المللی می‌تواند گسترش یافته و به الگوی جهانی تبدیل شود.

شاید این فناوری، شکارچیان را متوقف نکند؛ اما مسیری روشن برای دشوارتر کردن کار آن‌ها و هوشمندتر شدن حفاظت از یکی از بزرگ‌ترین قربانیان بازار سیاه حیات‌وحش ترسیم می‌کند. شاید دیگر زمان آن رسیده باشد که طبیعت نیز سلاح علمی خود را داشته باشد.

منبع : BBC