در سال‌های اخیر تجربه نشان داده است حفاظت از محیط‌زیست ایران، از گونه‌های در معرض خطر مانند یوزپلنگ آسیایی گرفته تا زیستگاه‌های شکننده‌ کویر مرکزی یا زاگرس، بدون مشارکت فعالان و نهادهای مستقل ممکن نیست. دولت به‌تنهایی نمی‌تواند بار این مسئولیت را به دوش بکشد، اما متأسفانه شاهد آن هستیم که فشار بر فعالان محیط‌زیست روزبه‌روز افزایش می‌یابد و محدودیت‌های غیرمنطقی، از سختگیری در روند صدور مجوزها تا ممنوعیت‌های ناگهانی فعالیت، این همکاری حیاتی را به خطر انداخته است. لذا کنشگران مستقل در حال ازدست‌دادن نقش «دیده‌بان مستقل» هستند. انجام درست این نقش فارغ از آنکه نیازمند حضور مستمر فعالان مستقل اعم از کنشگران و دانشگاهیان در عرصه است، نیازمند گردش صحیح اطلاعات نیز است. در شرایطی که تسهیل روند نقش‌آفرینی نهادهای غیردولتی در برنامه‌های حفاظتی در گاهی موارد، خارج از دایره اختیارات سازمان و به‌دلیل فشارهای فراسازمانی و حتی فرادولتی است، همچنان مواردی وجود دارند که تماماً وابسته به سازمان حفاظت محیط‌زیست و مدیران آن است. در اینجا منظور، شفافیت و گزارش‌دهی سیستماتیک و دوره‌ای از سوی سازمان محیط‌زیست، می‌تواند به‌عنوان یک راهکار عملی، نه‌تنها اعتماد عمومی را بازسازی کند و هم تلاش‌های مدیران و فعالان را به‌شکلی ملموس و قابل‌ارزیابی به دیگر دستگاه‌ها به نمایش بگذارد.

چرا شفافیت ضروری است؟

شفافیت، یعنی انتشار گزارش‌های منظم، ارائه آمار دقیق و برگزاری کنفرانس خبری پاسخگویی، نه‌تنها ابزاری برای نظارت عمومی است، بلکه به خود سازمان کمک می‌کند تا نقاط قوت و ضعفش را بشناسد. وقتی می‌دانیم در منطقه‌ای مثل میاندشت، با مدیریت زیستگاهی و مشارکت جامعه محلی، طی پنج سال تعداد آهوها از یک‌هزار و ۵۰۰ به پنج هزار رسیده و یوزها پس از سال‌ها دوباره به آنجا بازگشته‌اند، این داده‌ها ارزش تلاش‌ها را نشان می‌دهند. اما بدون گزارش‌دهی شفاف، این دستاوردها در سایه می‌مانند و مدیران و حفاظتگران مستقل نمی‌توانند به‌طور مؤثر در بهبود برنامه‌ها مشارکت کنند. از سوی دیگر، فقدان شفافیت به بی‌اعتمادی دامن می‌زند؛ همان‌طور که در ماجرای تولد و مرگ «پیروز» شاهد بودیم، نبود اطلاع‌رسانی دقیق، موجی از ناامیدی و انتقاد را به‌دنبال داشت.

همگی از دستاوردهای شگرف مدیریت پارک ملی گلستان در دوره مهندس تیموری شنیده‌ایم. اما آیا گزارش‌ها، ارزیابی‌ها و مستندات برای طرح‌ریزی برنامه مشابه در دسترس هستند؟ درباره گور آسیایی، سال‌هاست که استان‌ها و زیستگاه‌های مختلف در حال تلاش برای حفاظت و تکثیر هستند، اما تا این لحظه هیچ پرتال مشخصی که تعداد این مراکز، جمعیت گور، درس‌های آموخته و… را منعکس کند، وجود ندارد. سازمان محیط‌زیست دستاورد کم نداشته است، اما اگر کسی از ما دراین‌باره بپرسد، ارجاع به یک پرتال یا منبع مشخص غیرممکن است.

همین موارد درباره آمار سرشماری‌ها نیز صادق است. ما تصویر صحیح، شفاف و کاملی از روندهای جمعیتی حیات‌وحش در ایران در اختیار نداریم. در شرایطی که دیگر دستگاه‌ها به طعنه سازمان را «محیط ایست» می‌نامند و عموم مردم دقیقاً نمی‌دانند سازمان محیط‌زیست با بودجه خود چه نفعی برای کشور دارد، اهمیت گزارش‌دهی از فعالیت‌ها، موانع، مشکلات و دستاوردها اهمیت دوچندان دارد.

بیشترین منفعت گزارش‌دهی برای مدیران است

به مدیران سازمان محیط‌زیست می‌گویم: گزارش‌دهی دوره‌ای، فرصتی است برای شما تا تلاش‌هایتان دیده شود. وقتی بودجه محدود است و توان اجرایی با چالش‌های نیروی انسانی و لجستیکی روبه‌روست، این شفافیت می‌تواند حمایت عمومی و حتی منابع مالی بخش خصوصی را جلب کند. تجربه نشان داده است که وقتی مردم و فعالان از جزئیات کار آگاه می‌شوند، همراهی‌شان بیشتر می‌شود. این فرایند، نه‌تنها شما را از حمله‌های رسانه‌ای و صرف وقت برای پاسخگویی مصون می‌کند، بلکه به بهینه‌سازی منابع و برنامه‌ریزی بهتر کمک می‌کند. چرا باید تلاش‌های شبانه‌روزی شما و محیطبانان در حفاظت از ۱۲ درصد خاک این سرزمین، بدون مستندات شفاف، در معرض سوءتفاهم قرار گیرد؟

مردم این روزها از ما می‌پرسند این محیطبانان برای چه چیزی این چنین کشته می‌شوند؟ سازمان چه حمایتی می‌کند؟ سازمان از خانواده محیطبانان شهید چه حمایتی می‌کند؟ چرا این مشکل حل نمی‌شود؟ و ده‌ها سؤال دیگری که اگر حتی پاسخی برایشان وجود داشته باشد، به‌درستی در دسترس ما نیست!

نقش حفاظتگران و فعالان مستقل چیست؟

ما حفاظتگران، دیده‌بانان مستقل طبیعت هستیم و نباید در برابر نبود شفافیت سکوت کنیم. باید با صدای بلند و متحد، گزارش‌دهی منظم را مطالبه کنیم و درعین‌حال، از تقابل بی‌ثمر پرهیز کنیم. تجربه به همه ما نشان داده که ایجاد تغییر و فعالیت موفق با سازمان تنها با دسترسی به اطلاعات دقیق ممکن است. ما باید با پیشنهاد راهکارهای اجرایی و فنی، سازمان را در مسیر بهبود مستند‌سازی، ذخیره و به اشتراک‌گذاری اطلاعات همراهی کنیم. پیشنهاد می‌کنم ما، حفاظتگران، این موارد را از سازمان مطالبه کنیم:

• مطالبه گزارش‌دهی منظم مکتوب: حفاظت از گونه‌های مهم گیاهی و جانوری نیاز به گزارش‌های دوره‌ای دارند. برخی گونه‌ها همچون یوز، خرس سیاه، میش‌مرغ که به‌شدت در خطر انقراض هستند، نیازمند گزارش‌های فصلی‌اند، درحالی‌که روندهای جمعیتی و وضعیت مناطق می‌تواند سالانه گزارش شوند.
• کنفرانس خبری سالانه: سازمان باید متعهد شود به‌صورت منظم کنفرانس خبری آزاد برگزار کند.
• انتشار داده‌ها: آمار سرشماری‌ها، خروجی پروژه‌های انجام‌شده با منابع دولتی، برنامه مدیریت مناطق، گزارش‌های ارزیابی و… همه به‌صورت محرمانه نگهداری می‌شوند یا با انتشار بسیار محدود مواجه‌اند. این موارد باید در دسترس پژوهشگران، دانشگاهیان و حتی عموم مردم قرار گیرد. پرتال «انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات» وزارت نفت و «شبکه آمار و اطلاعات» وزارت نیرو مثال‌های ساده‌ای از این موضوع هستند که مدت‌هاست گزارشات شفاف براساس «قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات» مصوب مجلس شورای اسلامی در تاریخ ۱۳۶۷/۱۱/۰۶، راه‌اندازی شده‌اند.
• مشارکت و همکاری در این روند: برگزاری جلسات مشترک با مدیران برای تدوین چارچوب‌های گزارش‌دهی شفاف.

حفاظت از محیط‌زیست ایران، نیازمند یک مسئولیت و تعهد مشترک است. سازمان محیط‌زیست باید با شفافیت، اعتماد فعالان و مردم را جلب کند و فعالان باید با مطالبه‌گری و همکاری، این مسیر را هموار کنند. تجربه نشان داده است بدون مستندسازی و گزارش‌دهی منظم و شفاف، نمی‌توان تجربه‌های موفق حفاظت‌ را پایدار و ادامه‌دار کرد.