خواب و بیدارم که می‌شنوم جنگ شده. هنوز اخبار جنگ روی سرم آوار نشده، هنوز به اینکه چطور باید کیف اضطراری بپیچم، فکر نکرده‌ام و هنوز داستان آدم‌هایی را که جنگ قلب زندگی‌شان را نشانه گرفته، نشنیده‌ام. خواب‌آلوده به این فکر می‌کنم که رؤیای ساختن مرکز بازوحشی‌سازی برای خرس‌های یتیم‌مانده چه می‌شود؟ در آن صبح جمعه‌ آخرالزمانی ۲۳ خردادماه شاید بودند کسان دیگری مثل من که یک گوشه‌ ذهنشان سرنوشت گوزن‌های پارک ملی کرخه بود یا پروژه‌ تحقیقاتی یوزها و مرال‌ها و عاقبت جنگل‌ها در دوران جنگ.

فکر کردن به محیط‌زیست در زمانه‌ جنگ دغدغه‌‌ای صرفاً احساسی نیست. جنگ، جنگ است حتی وقتی برای لطیف کردن هولناکی‌اش نامش را مناقشه، منازعه، یورش یا نبرد مسلحانه می‌گذارند. پیامدهای محیط‌زیستی جنگ هم مسئله‌ای پیچیده و مهم است؛ اینکه چه کسی می‌جنگد، کجا می‌جنگد و چگونه می‌جنگد عواملی است که بر پیامدهای محیط‌زیستی جنگ‌ها تأثیر می‌گذارد. جنگ‌افروزان نه‌تنها به‌دلیل تهدید جان و روان میلیون‌ها انسان، بلکه به‌دلیل ازبین‌بردن بستر حیات موجودات، باید از طرف سازمان‌های بین‌المللی که متأسفانه تنها نامی‌ پرطمطراق را یدک می‌کشند، مورد پیگرد قرار گیرند. مختل کردن کارکردها و خدمات یک اکوسیستم برای غیرقابل‌سکونت کردن آن، از تاکتیک‌های جنگی است که نمونه‌‌هایی از آن را می‌توان در پیشینه‌ تاریخی بسیاری از جنگ‌های دنیا یافت و مثال زد.

در جنگ ویتنام ۲۰ تا ۲۵ درصد از جنگل‌های این کشور با بمب‌افکن‌ها و گروهی از علف‌کش‌ها که به علف‌کش رنگین‌کمان شناخته می‌شدند و در شمار سلاح‌های شیمیایی قرار می‌گرفتند، پاکتراشی شدند. ازبین‌بردن پوشش گیاهی جنگل‌ها به این علت بود که سربازان آمریکایی از کمین ویت‌‌کنگ‌ها در جنگل‌های انبوه استوایی و خزندگان و گیاهان مرگبار آن محفوظ بمانند. در فاصله سال‌های ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۱ در این جنگ از سمی ‌موسوم به عامل نارنجی که یک علف‌کش قوی و برپایه دیوکسین بود برای سمپاشی هوایی بر روی ۵.۴ میلیون هکتار از جنگل‌های ویتنام استفاده شد. این سم به آب‌های زیرزمینی راه یافت و تا سال‌ها بعد اثر خود را بر روی سلامت ساکنین این مناطق با ایجاد ناهنجاری‌های ژنتیکی و تولد کودکان ناقص‌الخلقه و معلول به‌جا گذاشت. جنگ ویتنام از طرف سازمان ملل متحد نمونه‌ بارز «اکوساید» (بوم‌کشی یا نابودی عمدی محیط‌زیست) که از مصادیق جنایت جنگی غیرانسان‌محور است، شناخته و ایالات متحده محکوم به استفاده از سلاح شیمیایی در این جنگ شد.

جنگ جهانی اول به‌دلیل تخریب خاک برای حفر سنگر و تغییراتی که در چشم‌اندازهای طبیعی به‌وجود آورد، از مخرب‌ترین جنگ‌ها بود. مناطق بزرگی از فرانسه و بلژیک در این جنگ به زمین‌های مرده تبدیل شدند و جنگل‌زدایی برای ساخت سنگر، تأمین سوخت و انتقال تجهیزات نظامی‌ باعث کاهش تنوع‌زیستی و ازبین‌رفتن حاصلخیزی خاک شد. تأثیرات جنگ جهانی دوم به‌دلیل پراکندگی کشورهای درگیر جنگ و نبردهای هوایی، بسیار گسترده و شدید بود و تخریب زیستگاه‌ها و کاهش تنوع گیاهی و جانوری این مناطق را در پی داشت. بمباران اتمی‌ هیروشیما و ناکازاکی نهایت قساوت در به‌کاربردن سلاح‌های شیمیایی بود که به دستور «هری ترومن»، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، انجام و باعث مرگ‌ومیر گسترده و به خطر افتادن سلامت انسان‌ها حتی تا چند نسل پس از جنگ شد.

در جنگ اول و دوم خلیج‌فارس، حملات عمدی به تأسیسات صنعتی و نفتی به‌عنوان یک سلاح جنگی برای منحرف کردن حملات هوایی استفاده شد و با تولید صدها هزار تن آلاینده، کیفیت هوا در مقیاس جهانی تحت‌تأثیر قرار گرفت. مطالعاتی که در سال ۱۹۹۱ انجام شد، نشان داد بروز یکی از بزرگترین نشت‌های نفتی در منطقه به‌عنوان یک اقدام تروریستیِ زیست‌محیطی، عامل آسیب به رسوبات ساحلی، گونه‌های دریایی و اکوسیستم‌ها بوده است. در سال ۲۰۱۷ تحقیقات نشان داد حتی در مناطق دورافتاده‌ ساحلی میزان نگران‌کننده‌ای از هیدروکربن‌ها وجود دارد که زندگی موجودات زنده‌ این مناطق را تهدید می‌کند. آغشته شدن پرهای پرندگان با این مواد نفتی، دلیل مرگ تقریباً ۳۰ هزار پرنده از گونه‌های کشیم و باکلان بوده است.

در جنگ اوکراین برای اولین‌بار میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای که عامل مهمی‌ در تغییراقلیم‌ است، محاسبه شد. در سه سال نخست حمله روسیه به اوکراین ۲۳۰ متریک تن گاز دی‌‌اکسید کربن تولید شد که این میزان معادل انتشار سالانه‌ این گاز در کشورهای اتریش، مجارستان، چک و اسلواکی است.

در غزه‌ بی‌دفاع، با تاکتیک زمین سوخته، منابع آب و خاک و اراضی کشاورزی تخریب شد و سیستم‌ها و تأسیسات فاضلاب، پساب و زباله‌های جامد از بین رفت. تخریب ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها میلیون‌ها تن آوار ایجاد کرد که برخی آلوده به مواد خطرناک شیمیایی نظیر آزبست بود. افزایش نرخ بیماری‌های واگیردار در غزه یکی از شاخص‌های این ویرانی‌ها است. سازمان بهداشت جهانی در سه ماه پس از تشدید جنگ و بمباران غزه ۱۷۹ هزار مورد عفونت حاد تنفسی و ۱۳۶ هزار مورد اسهال در بین کودکان زیر پنج سال گزارش کرد که خود نشانه بروز یک فاجعه انسانی و مصداق جنایت صهیونیسم در این شهر فلسطینی است.

اینها مواردی بود از پیامدهای محیط‌زیستی مهمترین جنگ‌های دنیا. داشتن آمادگی برای مواجهه و مقابله با بحران‌های زیست‌محیطی که از دل جنگ‌ها بیرون می‌آیند، در کنار سایر پیش‌بینی‌ها و برنامه‌های پدافند غیر‌عامل، ضروری است. همچنین، برآوردی از میزان خسارات واردآمده به منابع‌زیستی می‌تواند برای برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه و مدیریت در زمان بحران مؤثر باشد. در این جنگ ۱۲روزه‌ تحمیلی سنگرهایی بودند که آثار تاریخی موزه‌ها را در خود حفظ می‌کردند و آدم‌هایی که با به خطر انداختن جانشان، وقتی آتش در جنگل‌ها لهیب می‌کشید، سپر حفاظت از منابع‌طبیعی کشور شدند. برای حفظ این آب و خاک و میراث تاریخی و طبیعی‌اش باید همیشه در آماده‌باش بود.