در هفته‌های گذشته برای دفاع از ارزش‌ها و تمامیت وطن وارد یک جنگ تحمیلی و ناخواسته شده بودیم. آگاهی از اثرات مخرب و زیان‌بار جنگ تحمیلی بر زیست‌بوم ایران سرافراز می‌تواند در مسیر دفاع از حقوق سرزمینی بسیار بااهمیت باشد. علاوه‌براین، شناخت این آسیب‌ها می‌تواند در اتخاذ راهبردهای مناسب دولت در کاهش هزینه‌های محیط‌زیستی بینجامد. امروزه اثرات جنگ بر زیرساخت‌ها، اقتصاد، سلامت و موارد مشابه دیگر بسیار ملموس و مورد توجه عموم، رسانه‌ها و دولت‌ها است. ازاین‌رو، برنامه‌های متعددی برای حفاظت از آرامش بازارهای اقتصادی، حفظ معیشت و مواردی ازاین‌دست در اولویت است. اما غفلت از اثرات محیط‌زیستی جنگ نیز می‌تواند منشأ آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی متعددی شود.

آسیب‌های محیط‌زیستی جنگ اغلب بیش از یک دهه و حتی در مواردی صدها سال می‌تواند استمرار داشته باشد. اغلب در گزارش‌ها و اخبار جنگ آن چیزی که کمتر دیده می‌شود، زیان‌های ناشی از جنگ بر پیکره محیط‌زیست به‌عنوان بستر حیات و تأمین‌کننده الزامات زندگی بشر است. درحقیقت، محیط‌زیست قربانی خاموش صحنه‌های جنگ است. آلودگی منابع آب، ازبین‌رفتن تدریجی پوشش‌های گیاهی، ازبین‌رفتن خاک و آلودگی هوا و ازبین‌رفتن زیرساخت‌های مهمی‌ چون تصفیه‌خانه‌ها می‌تواند بسیار ملموس باشد. آلودگی نفتی منابع آبی در جنگ تحمیلی عراق، ازبین‌رفتن جنگل‌ها در جنگ ویتنام بااستفاده از علف‌کش شیمیایی و آلودگی بیش از ۶۰۰ چاه نفت کویت در جنگ با عراق از مهمترین مثال‌های آلودگی‌های جنگی است.

این مثال‌ها نمونه‌هایی بارز از آسیب‌های محیط‌زیستی است و هرکدام پیامدهای اکولوژیک متعددی را برای سال‌های طولانی به‌دنبال دارند. آلودگی منابع آب و خاک علاوه‌بر سلامت انسان‌ها تهدیدی جدی برای تنوع گونه‌ای و حیات سایر زیستمندان نیز به‌شمار می‌رود. حفاظت از خاک و آب و سلامت زیستی کشورها از مهمترین اولویت‌ها در دوران دفاع است. در ارتباطات و حقوق بین‌الملل برخی معاهدات به این مسئله پرداخته‌اند. به‌عنوان مثال، مطابق مواد ۳۵ و ۵۵ پروتکل‌های الحاقی کنوانسیون ژنو هرگونه اقدام جنگی که موجب خسارت شدید و مستمر در حوزه محیط‌زیست شود، ممنوع است. کنوانسیون ENDMOD نیز آثار مستمر و پایدار زیان‌های ناشی از جنگ بر محیط‌زیست را مورد توجه قرار می‌دهد. اگرچه ضمانت اجرایی کنوانسیون در شرایط فعلی بسیار دشوار به‌نظر می‌رسد، اما آسیب‌های احتمالی به تأسیسات هسته‌ای در جنگ تحمیلی و خصمانه استکبار جهانی به میهن اسلامی‌ نیز نیاز به طرح موضوع و شکل‌گیری چارچوب‌ها و ساختارهای قانونی مشخص برای حفاظت از محیط‌زیست و ممانعت از آلودگی‌های احتمالی دارد. حمله به پالایشگاه‌ها و تأسیسات هسته‌ای می‌تواند منجر به آسیب‌های محیط‌زیستی جدی در منطقه شود. از‌بین‌رفتن محیط‌زیست مترادف با ازبین‌رفتن منابع آب و خاک و زیان‌های اقتصادی بلندمدت است. تأکید بر آسیب‌های مستمر اکولوژیک به این دلیل دارای اهمیت است که ذخایر زیستی درنتیجه ازبین‌رفتن تنوع گونه‌ای به‌دنبال حذف زیستگاه، به‌ویژه‌ پوشش‌های انبوه گیاهی نظیر جنگل‌ها، یک رویداد تدریجی با اثرات زیان‌بار طولانی‌مدت است.

مناطق حفاظت‌شده و ذخیره‌گاه‌ها اغلب در جریان جنگ مورد تعرض قرار می‌گیرند. در بسیاری از جنگ‌ها استراتژی‌های نظامی‌، پاکتراشی جنگل‌ها را برای اهداف نظامی‌ توصیه می‌کنند. چنانچه در جنگ اوکراین و روسیه بسیاری از جنگل‌های دارای ارزش زیستی از بین رفتند. در چنین مواردی، اقداماتی احیایی در مناطق آسیب‌دیده مستلزم صرف هزینه و زمان قابل‌توجه است. از سایر اثرات جنگ می‌توان بر میراث‌های آلوده جنگ در محیط‌زیست اشاره کرد. میزان آلودگی با توجه به میزان خسارت، به‌مثابه آلاینده‌ها و نیز استفاده از سلاح‌های شیمیایی و هسته‌ای اشاره کرد. میزان آلاینده‌ها در سطح کلان اغلب هزینه‌های زیادی برای احیا و پاکسازی زیستگاه‌ها به‌دنبال دارند. درعین‌حال، هرگونه اقدام احیایی مستلزم صرف زمان بسیار طولانی برای بازگشت اکوسیسستمی‌ است. آلودگی هوا در کلانشهر تهران با اضافه شدن مواد ناشی از احتراق می‌تواند منجر به تشدید وضعیت موجود شود؛ اگرچه خسارت‌ها و هزینه‌های محیط‌زیستی جنگ فراتر از این موارد است. زیان‌های ناشی از آلودگی آب و خاک می‌تواند از جنبه‌های اقتصادی و اجتماعی نیز مورد توجه باشد. آسیب به سیستم‌های زراعی و باغی، تخریب گلخانه‌ها و مزارع پرورش دام و طیور، تخریب کاربری‌های اراضی، آسیب به زیرساخت‌های انتقال آب و انرژی علاوه‌بر ایجاد آلودگی‌های بخشی، هزینه‌های قابل‌توجهی نیز تحمیل می‌کند. در دوران سخت مواجهه با تغییراقلیم هزینه‌های افزایش پایداری در مقیاس سرزمینی، پس از دوران جنگ بسیار بسیار قابل‌توجه خواهد بود. به‌عبارت دیگر، خسارت‌های جنگ علاوه‌بر تخریب زیستگاه‌ها به تحمیل هزینه‌های محیط‌زیستی نیز می‌انجامد.

در این بین، مسئله بحران آب، یکی از مهمترین چالش‌های بشر در قرن پیش رو، می‌تواند از روند طولانی جنگ متأثر شود. اگرچه عنوان می‌شود آب می‌تواند علت برخی از جنگ‌ها در قرن پیش رو باشد، اما سیستم‌ها و منابع آب یکی از قربانیان جنگ‌های طولانی است. تخریب لوله انتقال آب در محدوده تجریش در تهران می‌تواند یکی از استراتژی‌های دشمن باشد. چنانچه مورد مشابه تخریب منابع و سیستم‌های انتقال آب یکی از تاکتیک‌های عملیاتی در جنگ غزه و حتی اوکراین نیز بوده است. آلودگی آب‌های زیرزمینی درنتیجه انفجارهای نفتی و هسته‌ای بسیار آسیب‌رسان است. به‌نظر می‌رسد حفاظت و نگهداری از این منابع در دوران جنگ و دفاع از کشور به‌عنوان یک راهبرد مناسب در پدافند غیرعامل تلقی شود. در یک جمع‌بندی کلی با امید به پیروزی رزمندگان اسلام در مبارزه و دفاع از سرزمین در برابر دشمن متخاصم، باید راهبردهای مشخص در جهت حفاظت از منابع‌طبیعی، زیستگاه‌ها و مناطق حفاظت‌شده، اجتناب از آلودگی منابع آب، خاک و هوا در نظر گرفته شود.