جنگ‌ها فراتر از تلفات انسانی و تخریب زیرساخت‌ها، آثار مخربی بر محیط‌زیست برجای می‌گذارند که اکوسیستم‌ها، تنوع‌زیستی و معیشت جوامع محلی را تهدید می‌کنند. تخریب زیستگاه‌ها، آلودگی آب و خاک و انتشار گازهای گلخانه‌ای از جمله پیامدهای زیست‌محیطی جنگ‌ها هستند که در مواردی مانند اوکراین، غزه و عراق شاهد آن بوده‌ایم. سازمان‌های غیردولتی (NGO) به‌دلیل استقلال، انعطاف‌پذیری، دسترسی به دانش علمی و بهره‌مندی از شبکه‌های جهانی، نقش محوری در کاهش این اثرات ایفا می‌کنند. این سازمان‌ها در سه مرحله‌ کلیدی (پیشگیری، مدیریت در زمان درگیری و بازسازی پس از جنگ) فعالیت دارند و از طریق آگاهی‌بخشی، مستندسازی، اقدامات اضطراری و بازسازی اکوسیستم‌ها، به حفاظت از محیط‌زیست کمک می‌کنند. این یادداشت با بررسی نقش سازمان‌های مردم‌نهاد، چالش‌های پیش‌ روی آنها و ارائه‌ راهکارهایی برای تقویت اقداماتشان، به اهمیت این سازمان‌ها در ایجاد آینده‌ای پایدار برای مناطق جنگ‌زده می‌پردازد.
اثرات زیست‌محیطی جنگ‌ها عمیق و چندوجهی هستند. بمباران‌ها و عملیات نظامی می‌توانند جنگل‌ها، تالاب‌ها و زمین‌های کشاورزی را نابود کنند؛ چنان‌که در غزه (۲۰۲۳) شاهد تخریب ۲۰ درصد از زمین‌های کشاورزی بودیم. آلودگی ناشی از مواد منفجره، نشت نفت و تسلیحات شیمیایی مانند فسفر سفید در غزه (۲۰۰۸–۲۰۰۹)، آب و خاک را غیرقابل استفاده می‌کند و سلامت جوامع را به خطر می‌اندازد. در اوکراین تخریب سد کاخوفکا در سال ۲۰۲۲ منجر به آلودگی گسترده‌ رودخانه‌ دنیپرو شد و حیات‌وحش و منابع آبی را تهدید کرد. این اثرات نه‌تنها اکوسیستم‌ها را نابود می‌کنند بلکه با مختل‌کردن دسترسی به آب پاک و غذا، بحران‌های اجتماعی نظیر مهاجرت اجباری را نیز تشدید می‌سازند. در این میان، سازمان‌های مردم‌نهاد به‌دلیل توانایی در اقدام سریع و مستقل، نقشی کلیدی در کاهش این خسارات ایفا می‌کند و از طریق همکاری با جوامع محلی و نهادهای بین‌المللی، راه‌حل‌هایی پایدار ارائه می‌دهند.
در مرحله‌ پیشگیری، سازمان‌های مردم‌نهاد با آموزش جوامع محلی و بهره‌گیری از دیپلماسی زیست‌محیطی، از بروز تخریب‌های احتمالی جلوگیری می‌کنند. آموزش مدیریت پایدار منابع، مانند کشاورزی مقاوم و صرفه‌جویانه، تاب‌آوری جوامع را در برابر بحران‌های جنگی افزایش می‌دهد. برای نمونه، سازمان اکو‌اکشن (EcoAction) در اوکراین کارگاه‌هایی برای آموزش آبیاری قطره‌ای و کشت گونه‌های مقاوم به خشکسالی برگزار کرد که مصرف آب را در مناطق روستایی کاهش داد. دیپلماسی زیست‌محیطی نیز از طریق مستندسازی پیشگیرانه‌ مناطق حساس، مانند نقشه‌برداری تأسیسات نفتی در عراق (۲۰۰۳) توسط برنامه محیط‌زیست سازمان ملل با همکاری سازمان‌های مردم‌نهاد، از تخریب عمدی جلوگیری می‌کند. سازمان صلح سبز نیز با فشار برای جرم‌انگاری «جنایت زیست‌محیطی» (Ecocide) در دیوان کیفری بین‌المللی (ICC)، زمینه‌ بازدارندگی حقوقی ایجاد کرده است. این اقدامات با بهره‌گیری از فناوری‌هایی مانند سنجش از دور، مناطق در معرض خطر را شناسایی و حفاظت می‌کنند.
در زمان درگیری‌های مسلحانه، مستندسازی دقیق خسارات با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و پایش زیستی، شواهد معتبری برای پیگیری حقوقی و آگاهی‌بخشی جهانی فراهم می‌آورد. مرکز مطالعات زیست‌محیطی در مناطق درگیر (CEOBS) در غزه (۲۰۲۳)، با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، آلودگی ناشی از بمباران تأسیسات صنعتی را ثبت کرد و گزارش خود را به شورای حقوق بشر سازمان ملل ارائه داد. در اوکراین نیز اکو‌اکشن تخریب سد کاخوفکا را مستند کرد که در نهایت منجر به تخصیص بودجه برای بازسازی شد. اقدامات اضطراری مانند توزیع پنل‌های خورشیدی و دستگاه‌های تصفیه آب توسط سازمان آکسفام (Oxfam) در یمن (۲۰۱۵–۲۰۲۳)، فشار بر منابع‌طبیعی را کاهش داد. همچنین، ارائه‌ شواهد به نهادهای بین‌المللی مانند دیوان کیفری بین‌المللی، همانند گزارش سازمان عفو بین‌الملل درباره‌ استفاده از فسفر سفید در غزه، به برجسته‌سازی جنایات زیست‌محیطی و تسهیل پاسخگویی عاملان کمک می‌کند.
پس از پایان جنگ، سازمان‌های مردم‌نهاد با بازسازی اکوسیستم‌ها، احیای تنوع‌زیستی و ترویج معیشت پایدار، به بازسازی مناطق آسیب‌دیده کمک می‌کنند. پروژه‌های زیست‌پالایی، مانند استفاده از میکروارگانیسم‌ها برای پاکسازی آلودگی‌های نفتی، روشی مؤثر برای احیای خاک و منابع آبی به‌شمار می‌رود. صندوق جهانی حیات‌وحش (WWF) در عراق (۲۰۰۳–۲۰۱۰) با بهره‌گیری از این روش، بخشی از تالاب‌های جنوب عراق را احیا کرد و معیشت ۲۰ هزار خانوار را بهبود بخشید. بازکاشت گونه‌های بومی، مانند جنگل‌کاری در ویتنام پس از جنگ برای احیای مناطق آسیب‌دیده از عامل نارنجی (Agent Orange)، موجب بازگشت تنوع‌زیستی شد. همچنین، ترویج کشاورزی پایدار (مانند توزیع بذرهای مقاوم توسط آکسفام در یمن) معیشت ۱۰ هزار خانوار را تقویت کرد. تهیه‌ گزارش‌های حقوقی، نظیر اقدام اکو‌اکشن در اوکراین که منجر به جذب ۲۰ میلیون یورو در نشست COP28 شد، نقش مهمی در تأمین بودجه‌ بازسازی و ارتقای سیاستگذاری‌های زیست‌محیطی دارد.
ویژگی‌های منحصربه‌فرد سازمان‌های مردم‌نهاد، از جمله دانش علمی، تجربه‌ محلی، ارتباطات جهانی و انعطاف‌پذیری، آنها را به بازیگرانی مؤثر در این حوزه تبدیل کرده است. دسترسی به فناوری‌های پیشرفته، مانند سنجش از دور، امکان مستندسازی دقیق را فراهم می‌کند. همکاری با جوامع محلی، شناخت عمیق‌تری از نیازهای منطقه‌ای ایجاد می‌کند؛ در‌حالی‌که ارتباط با نهادهایی چون برنامه محیط‌زیست سازمان ملل و دیوان کیفری بین‌المللی، حمایت جهانی را جلب می‌کند. انعطاف‌پذیری این سازمان‌ها نیز به آنها اجازه می‌دهد در شرایط بحرانی، جایی که دولت‌ها با محدودیت روبه‌رو هستند، سریع و مؤثر وارد عمل شوند. بااین‌حال، این سازمان‌ها با چالش‌هایی چون خطرات امنیتی، محدودیت‌های مالی و مقاومت سیاسی مواجه‌اند. اعضای سازمان‌های مردم‌نهاد در مناطق جنگی با تهدیدات جدی روبه‌رو هستند و کمبود منابع مالی، دامنه و مقیاس پروژه‌ها را محدود می‌سازد.
برای تقویت نقش این سازمان‌ها، راهکارهایی کلیدی قابل طرح است. تقویت چارچوب‌های حقوقی بین‌المللی، مانند به‌روزرسانی کنوانسیون‌های ژنو برای گنجاندن حفاظت از محیط‌زیست در زمان جنگ، می‌تواند بازدارندگی حقوقی مؤثرتری ایجاد کند. افزایش حمایت مالی و تخصصی از سوی دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی، همچون صندوق‌های بشردوستانه‌ سازمان ملل، ظرفیت و مقیاس اقدامات را گسترش می‌دهد. بهره‌گیری گسترده‌تر از فناوری‌های نوین، مانند هوش مصنوعی برای تحلیل داده‌های ماهواره‌ای، دقت و سرعت مستندسازی را افزایش می‌دهد. همکاری نزدیک‌تر با نهادهایی چون مجمع عالی محیط‌زیست سازمان ملل (UNEA) و تقویت دیپلماسی زیست‌محیطی نیز مسیر سیاستگذاری‌های مؤثرتر را هموار می‌سازد. افزون‌براین، آموزش و توانمندسازی جوامع محلی برای مدیریت پایدار منابع‌طبیعی، تضمینی برای پایداری بلندمدت اقدامات خواهد بود.
درنتیجه، سازمان‌های مردم‌نهاد با آگاهی‌بخشی، مستندسازی علمی، اقدامات اضطراری و بازسازی اکوسیستم‌ها، نقشی بی‌بدیل در کاهش اثرات زیست‌محیطی جنگ‌ها ایفا می‌کنند. فعالیت‌های آنها نه‌تنها به حفاظت از طبیعت کمک می‌کند، بلکه با تقویت معیشت جوامع و ترویج صلح، زمینه‌ساز آینده‌ای پایدارتر خواهد بود. با وجود چالش‌های موجود، حمایت جهانی از این سازمان‌ها از طریق تأمین مالی، تقویت قوانین بین‌المللی و همکاری‌های چندجانبه، می‌تواند تأثیرگذاری آنها را افزایش دهد. دعوت به حمایت از سازمان‌های مردم‌نهاد زیست‌محیطی، گامی اساسی در مسیر حفاظت از سیاره‌ ما در برابر پیامدهای ویرانگر جنگ‌هاست.