از هخامنشیان تا نوبت‌نوازهای خلفای راشدین
موسیقی در طول تاریخ ایران در جمع‌های مختلفی مانند ضیافت‌های دولتی، جشن‌های مختلف دربار، لشکرکشی‌ها و جنگ‌ها و اعیاد ملی و مذهبی حضور داشته است. موسیقی در جنگ‌ها چنان اهمیت داشت که در مراحل مختلف نبرد نواخته می‌شد؛ چنانکه ابوالفضل بیهقی در کتاب تاریخ بیهقی بارها به آن اشاره کرده است.
موسیقی نظامی که تا حد زیادی برای ایجاد احساسات میهن‌پرستانه و شجاعت و غرور در سربازان اجرا می‌شد‌، سابقه‌ای بلندمدت در ایران دارد و پیشنیه آن را به دوران هخامنشیان بازمی‌گردانند. در حفاری‌های تخت‌جمشید در کنار آرامگاه اردشیر سوم هخامنشی، شیپوری فلزی به طول 120سانتی‌متر پیدا شد که قطر دهنه تنگ آن (دهانی) پنج و دهنه دیگر آن (زنگ) 50 سانتی‌متر بود. احتمالاً نوازندگان این سازها، در صف مقدم نبرد قرار می‌گرفتند و با نواختن آهنگ‌های خاص، سربازان را به پیشروی و حمله و پرهیز از توقف و عقب‌نشینی تحریک می‌کردند. در دوره ساسانیان در کنار رواج موسیقی بزمی، موسیقی نظامی نیز با انگیزه ایجاد ترس و هراس در دشمنان و تقویت روحیه دلیری سربازان اجرا می‌شد و شامل مجموعه‌ای از آهنگ‌ها و نغمات خاص بود. به‌گونه‌ای‌که یکی از هفت‌طبقه‌ای که در دوره اردشیر بابکان شکل گرفت، موسیقیدانان بودند. در این دوره موسیقیدانان اغلب در جایگاه نوازندگان جنگی بودند. در دوره خلفای راشدین، استفاده از موسیقی نظامی به همان سبک ساده ادامه یافت، اما پس از تغییر خلافت به سلطنت و در دوره امویان و عباسیان موسیقی نظامی نیز دچار تحول شد. خلفای اموی و عباسی به‌واسطه ارتباط گسترده با ایرانیان و رومیان به‌تدریج به موسیقی، به‌ویژه موسیقی نظامی و استفاده از آن در نبردها، توجه بیشتری کردند. درنتیجه شیوه رجزخوانی رنگ باخت و استفاده از طبل و کوس و سرنا رواج فراوان یافت. در این دوره طبل‌خانه ایجاد شد و رسم نوبت‌زدن شکل گرفت. به همین دلیل، از قرن سوم هجری به‌بعد نوازندگان موسیقی رزمی را نوبتی یا نوبت‌نواز می‌خواندند. (مقاله تأثیر غرب بر موسیقی نظامی ایران/ نوشته هادی وکیلی و مصطفی لعل شاطری)

افتتاح مدرسه موزیک دارالفنون
در دوره‌های بعد موسیقی نظامی شکل دیگری به خود گرفت. خبرگزاری ایسنا در گزارشی نوشته بود در موسیقی نظامی در ایران تا دوره ناصرالدین‌شاه که سازهای بادی اروپایی به ایران آمد، از همان ابزاری که در نقاره‌خانه به‌کار می‌رفت، استفاده می‌شده است. «ژان شاردن» فرانسوی که چند سال در اصفهان پایتخت صفویه زندگی می‌کرده است، به نقاره‌خانه‌های موجود در اصفهان اشاره می‌کند که هنگام غروب و سحر، با نقاره، کوس و دُهل که قطر آن سه‌برابر قطر طبل‌های اروپا است، می‌نواختند. «ژان باپتیست تاورنیه»، سیاح و تاجر فرانسوی، نیز از نوازندگی کرنا و نقاره در میدان شاه به‌عنوان کنسرت یاد کرده است که اول غروب آفتاب و نیمه‌شب صدایش در تمام شهر شنیده می‌شده است. در دوره ناصری علاوه‌بر حفظ رسوم قدیم و نوازندگی از سردرِ ارگ و مواقع دیگر، فقط موسیقی قراولان پادشاهی بود که در تشریفات رسمی به‌کار می‌رفت. «اوژن فلاندن» نیز در زمان محمدشاه قاجار از آن به‌نام «موزیک گارد سلطنتی» نام برده است.
در زمان ناصرالدین‌شاه، سال‌ها بعد از افتتاح مدرسه دارالفنون، شعبه‌ای در این مدرسه به‌نام شعبه‌ موزیک تأسیس شد و یک متخصص فرانسوی به‌نام «لومِر» برای تعلیمات فنی این کار استخدام شد و به ایران آمد که شاگردانی از جمله «سلیمان‌خان» را تربیت کرد. سلیمان‌خان بعدها رئیس موزیک «عبدالحسین میرزا فرمانفرما» و پس از مدتی رئیس موزیک «علاءالدوله» و موزیک گارد سلطنتی شد. متخصص دیگری نیز به‌نام «گوار» از اتریش آورده شد که موزیک «کامران‌میرزا»، نایب‌السلطنه، را اداره می‌کرد. از این به‌بعد، کلمه‌ موزیک به دسته‌های موسیقی نظامی اطلاق شد و جای نقاره‌خانه را گرفت. از موزیکچی‌ها، تصاویری در کاشی‌کاری کاخ گلستان به‌عنوان تاریخ تصویری موسیقی نظامی آن زمان به‌جا مانده است. در دوره ناصری موزیک نظامی در روزهای عید، مسافرت‌های ییلاقی، تشریفات رسمی درباری، تعزیه تکیه دولت، همه‌روزه یک ساعت مانده به غروب در حیات تخت مرمر و همچنین بنا بر میل شخصی افراد در عروسی‌ها استفاده می‌شد.

انزوای موسیقی نظامی در مشروطه
در دوره مشروطه موسیقی نظامی به‌دلیل اعمال نظر مشروطه‌خواهان به انزوا رفت. چنان‌که با اوج‌گیری انقلاب مشروطه، عده‌ای تجددطلب برای حمایت گسترده از موسیقی نظام به سبک غربی، سنت نقاره‌خانه را نکوهیدند و آنان را به گوشه‌ای راندند و حتی از پرداخت حقوق آنها نیز خودداری کردند. (مقاله تأثیر غرب بر موسیقی نظامی ایران)

نواع سازهای مختلف
در تمام این دوره‌ها و حتی دوره‌های بعد، سازهایی مثل دُهل، کَرنا، شیپور، سُرنا و غیره ابزار موسیقی جنگی بوده که شاعران ما بارها از آنها نام برده‌اند. در هرکدام از این موقعیت‌ها سازهای خاصی استفاده می‌شد. مهمترین نقش سازهای جنگی، شهامت بخشیدن به جنگجویان عنوان شده است. سازهایی که به‌عنوان سازهای رزمی در تاریخ موسیقی ایران استفاده می‌شد، سازهای بادی، پوست‌‌صدا و خودصدا است و سازهای زهی در این میان نقشی نداشته‌اند. از نکات مهم در مرور نام سازهای رزمی در کتاب تاریخی، تنوع فراوان نام این گروه از سازهاست. بااین‌حال، در رسالات موسیقی تنوع اسامی سازهای رزمی به چشم نمی‌خورد و نام سازهای اندکی مانند کرنا و برغو در برخی کتاب موسیقیایی قدیم مشاهده می‌شود. در منابع تصویری موجود نیز با تنوعی که در آثار تاریخی موجود است، مواجه نمی‌شویم و انواع سازهای رزمی به تصویر درآمده در نگاره‌های دوره‌های مختلف، از چند نمونه مشخص فراتر نمی‌رود. بااین‌حال در تصاویر نگارگری، کرنا مهمترین سازی است که به تصویر کشیده شده است. (مقاله نقش موسیقی در جنگ‌ها و انواع سازهای رزمی در ایران دوران اسلامی با نگاهی بر تصاویر نگارگری نوشته نرگس ذاکرجعفری)

موسیقی در جنگ تحمیلی
اگرچه رفته‌رفته شکل موسیقی نظامی در ایران تغییر کرد و امروزه شاهد شکل‌های پیشین آن نیستیم، اما موسیقی هنوز هم در جنگ‌ها و روایتگری نقش مهمی دارند. چنانکه آثار به‌جای‌مانده از جنگ هشت‌ساله ایران و عراق گواه این موضوع است. در چندماهه اول جنگ خبری از فعالیت‌های هنری نبود. اما رفته‌رفته جنگ وارد فرهنگ شد و آثاری در رابطه با آن شکل گرفت. در این دوره، موسیقی بیشتر شامل اجرای نوحه‌ها و سرودهای حماسی می‌شد. طی این هشت سال، نوحه‌ها و سرودهای مختلفی ساخته شد. نوحه «ممد نبودی ببینی» معروف‌ترین اثر سال‌های ابتدای جنگ بود که «غلامرضا کویتی‌پور» آن را اجرا کرد. در آن سال‌ها «صادق آهنگران» نیز نوحه‌های حماسی معروفی خواند که از جمله آنها می‌توان «ای لشگر صاحب زمان» را نام برد.
در کنار نوحه‌خوان‌ها و سرودخوان‌ها، موزیسین‌ها نیز قطعاتی را در طول دوران جنگ تحمیلی اجرا کردند. زنده‌یاد «محمدرضا لطفی»، با شعر «اصلان اصلانیان» و آواز «محمدرضا شجریان» اثر «شب‌نورد» را منتشر کرد. در ادامه نیز تصنیف «کاروان شهید» را ساخت و این قطعه را «شهرام ناظری» اجرا کرد. قطعه «خلبانان ملوانان» با صدای «جمشید نجفی» و آهنگسازی «فیروز برنجیان»، «کجایید ای شهیدان خدایی» ساخته «هوشنگ کامکار» با صدای «بیژن کامکار» که بعدها با صدای «شهرام ناظری» بازخوانی شد، اجرای بیش از ۸۰۰ قطعه حماسی توسط «اسفندیار قره‌باغی» که دانش‌آموخته رشته موسیقی نظامی است، مجموعه «نینوا» با صدای «حسام‌الدین سراج» نیز از دیگر نمونه‌های آثار به‌جای‌مانده از آن دوران است. حالا در این روزها، پیوند جنگ و موسیقی به‌نوعی تکرار می‌شود و هنرمندان موسیقی، مردم را با آوازهای خود همراه می‌کنند. از ۲۳ تیرماه تاکنون هنرمندان بسیاری در حوزه موسیقی سعی کرده‌اند با خواندن و نواختن واکنش نشان دهند. «علی قمصری» درباره اجرای خود در آزادی نوشته بود: «به امید اینکه حال تهران بهتر، قلب‌هایمان هم‌تپش‌تر و دلهره کودکان و سالمندانمان کمتر شود.» «محسن چاوشی» نیز قطعه «علاج» را برای خواند تا مرهمی برای این روزها ایران باشد. «همایون شجریان» قطعه موسیقی «جهان ستم» را به آهنگسازی «غلامرضا صادقی» در فضای مجازی به اشتراک گذاشت؛ سروده‌ای اجتماعی و انسان‌دوستانه از غبار جان‌های زخم‌خورده و درهم‌شکسته. «ارکستر سمفونیک تهران» نیز با هدف همدلی و همراهی با مردم ایران در عبور از روزهای سخت اجرای ویژه‌ای را در عصرگاه چهارشنبه، ۴ تیر، در پهنه رودکی مقابل تالار وحدت به‌صورت رایگان برگزار می‌کند.