قانون به‌کارگیری سلاح برای محیطبانان در ایران با چالش‌های متعددی روبه‌رو است که باعث می‌شود این نیروها نتوانند به‌طور مؤثر از جان خود و منابع‌طبیعی محافظت کنند. مهمترین مشکلات و محدودیت‌های این قانون عبارتند از:

 ۱. محدودیت در استفاده از سلاح تنها درصورت تهدید مستقیم جان محیطبان

براساس قانون فعلی، محیطبانان تنها درصورتی مجاز به استفاده از سلاح هستند که جانشان در خطر مستقیم باشد و ابتدا متخلف به‌سمت آنها اسلحه بکشد. این قانون محیطبانان را در موقعیت نابرابری قرار می‌دهد؛ زیرا شکارچیان مسلح معمولاً پیش‌دستی می‌کنند و محیطبان فرصت واکنش مؤثر را از دست می‌دهد. 

به‌عنوان مثال، در دو مورد اخیر شهادت محیطبانان هدایت‌الله دیده‌بان و یاسر مصدق، آنها تنها پس از شلیک شکارچیان اجازه مقابله داشتند، که در عمل منجر به مرگشان شد.

 ۲. عدم امکان استفاده از سلاح برای جلوگیری از تخلفات محیط‌زیستی

محیطبانان حتی در مواجهه با شکارچیان غیرمجاز که در حال شکار گونه‌های در معرض انقراض هستند، حق استفاده از سلاح را ندارند؛ مگر اینکه مستقیماً مورد حمله قرار گیرند. این درحالی‌است که نیروهای انتظامی در موارد مشابه (مانند تعقیب قاچاقچیان) اجازه تیراندازی دارند.

۳. دشواری اثبات شرایط دفاع مشروع در دادگاه

حتی اگر محیطبانی برای دفاع از خود شلیک کند، اثبات اینکه جانش در خطر بوده، بسیار سخت است و ممکن است با اتهام قتل عمد مواجه شود. نمونه‌هایی مانند پرونده محیطبان خوارزمی در کرمان و سعید مومیوند در همدان نشان می‌دهد دستگاه قضائی گاهی با محیطبانان برخوردی مشابه مجرمان عادی دارد.

۴. کمبود نیرو و فشار کاری بالا

ایران با استاندارد جهانی فاصله زیادی دارد. این کمبود نیرو باعث می‌شود محیطبانان در مواجهه با شکارچیان مسلح تنها و آسیب‌پذیر باشند.

 ۵. ضعف حمایت‌های قضائی و معیشتی از محیطبانان

برخلاف نیروهای نظامی و انتظامی، محیط‌بانان از پشتیبانی قوی قضائی و بیمه‌ای برخوردار نیستند. درصورت بروز درگیری، سازمان محیط‌زیست معمولاً مسئولیت کیفری را به‌عهده فرد محیطبان می‌گذارد و حمایت کافی از آنها نمی‌کند.

البته تلاش‌های برای اصلاح قانون صورت گرفته است. از جمله اینکه سازمان حفاظت محیط‌زیست اعلام کرده که موضوع اصلاح قانون به‌کارگیری سلاح در کمیسیون‌های تخصصی مجلس در حال بررسی است.

 سه راهکار اساسی پیشنهاد می‌شود که قابل‌اجرا در شرایط کنونی ایران هستند:

 یک) اصلاح قوانین به‌کارگیری سلاح و تقویت حمایت قضائی از محیطبانان

– اجازه استفاده پیشگیرانه از سلاح در مواجهه با شکارچیان مسلح:

  اصلاح (قانون به‌کارگیری سلاح مصوب ۱۳۷۳) و (قانون حمایت قضائی و بیمه‌ای مأموران یگان حفاظت (۱۳۹۹)) به‌نحوی‌که محیطبانان بتوانند در موارد زیر از سلاح استفاده کنند: 

  – هنگام مواجهه با شکارچیان مسلح، حتی اگر مستقیماً به محیطبان حمله نکنند. 

  – درصورت مشاهده شکار غیرمجاز گونه‌های در معرض انقراض. 

  این تغییرات مشابه قوانین کشورهایی مانند آفریقای جنوبی و کنیا است که به محیطبانان اجازه می‌دهند درصورت تهدید حیات‌وحش یا خودشان، از سلاح استفاده کنند. 

– حمایت قضائی قوی‌تر: برگزاری دوره‌های آموزشی تخصصی اهمیت حفاظت از محیط‌زیست و حیات‌وحش برای مدیران دستگاه‌های قضائی و قضات محترم، ایجاد دادگاه‌های ویژه محیط‌زیستی برای رسیدگی سریع به پرونده‌های مرتبط با شکار غیرمجاز و درگیری‌های محیطبانان، تا از اطاله دادرسی و فشار روانی بر محیطبانان کاسته شود.

دو) تجهیز محیطبانان به فناوری‌های مدرن و کاهش وابستگی به درگیری فیزیکی

– استفاده از دوربین‌های پایش آنلاین و پهپادهای مجهز

  نصب دوربین‌های حرارتی و دید در شب در مناطق حساس (مانند پارک ملی کلاه قاضی و موته) و استفاده از پهپاد برای رصد مناطق صعب‌العبور، همانند روش‌های موفق در کشورهایی مانند آمریکا و کانادا

  این روش‌ها نیاز به حضور فیزیکی محیطبانان را کاهش می‌دهد و از درگیری‌های مستقیم جلوگیری می‌کند. 

– تقویت تجهیزات حفاظتی شخصی

  تأمین جلیقه‌های ضد گلوله، بی‌سیم‌های ماهواره‌ای و خودروهای مجهز به شیشه‌های مقاوم در برابر شلیک، مشابه استانداردهای یگان‌های حفاظت در پارک‌های ملی اروپا. 

 سه) افزایش نیروی انسانی و مشارکت جوامع محلی

– افزایش تعداد محیطبانان تا رسیدن به استاندارد جهانی. در حال حاضر، هر محیطبان در ایران مسئول ۴۰ هزار هکتار است. استخدام فوری حداقل یک‌هزار محیطبان جدید با جذب نیروهای آموزش‌دیده، علاقه‌مند و فعال در زمینه حفاظت مشارکتی می‌تواند این شکاف عمیق را کاهش دهد.

– استفاده از محیطبانان و نیروی بومی و محلی:  جذب نیروهای بومی که با منطقه آشنا هستند و انگیزه بیشتری برای حفاظت از منابع‌طبیعی خود دارند، همانند تجربه موفق در مناطق خائیز و بیرگان. این روش در کشورهایی مانند هند و برزیل نیز نتایج مثبتی داشته است. 

– آموزش و فرهنگسازی: برگزاری دوره‌های آموزشی برای محیطبانان در زمینه روانشناسی تعارض و مهارت‌های مذاکره با شکارچیان، شرح وظایف ضابطین قضائی همراه با آموزش جوامع محلی برای کاهش تخلفات شکار.

این راهکارها براساس تجربیات موفق بین‌المللی و با در نظر گرفتن شرایط ایران طراحی شده‌اند. اجرای آنها نیازمند عزم سیاسی مجلس، دولت، و قوه قضائیه و درنهایت مردم است تا از فداکاری محیطبانان غیور و زحمتکش تحت عنوان شعار هفته محیط‌زیست امسال «محیط‌زیست مطلوب، تعهد مسئولان، همراهی مردم» حمایت واقعی شود. در غیر این‌صورت، شاهد تکرار تراژدی‌هایی مانند شهادت هدایت‌الله دیده‌بان و یاسر مصدق و ۱۵۰ شهید محیطبان خواهیم بود.