بر اساس گزارش سازمان ملل متحد (UNEP, 2023)، سالانه ۴۵۰ میلیون تن پلاستیک در جهان تولید می‌شود و پیش‌بینی می‌شود این مقدار تا سال ۲۰۶۰ به ۱.۲ میلیارد تن برسد. هرساله ۸ میلیون تن پلاستیک به اقیانوس‌ها ریخته می‌شود. ایران نیز با تولید سالانه حدود ۲۴۸ هزار تن پلاستیک، در میان ۲۰ کشور نخست تولیدکننده قرار دارد. بااین‌حال، تنها ۹٪ از این مقدار در چرخه بازیافت قرار می‌گیرد که این رقم پایین بیانگر ضعف در نظام مدیریت پسماند کشور است.

 اقتصاد پلاستیک در ایران؛ وابستگی ساختاری و چالش کاهش مصرف

  پلاستیک در حال حاضر ستون اقتصاد بخشی از صنایع ایران، به‌ویژه پتروشیمی، بسته‌بندی و کشاورزی است. بنا بر گزارش وزارت صمت، ۲۳ درصد از صادرات پتروشیمی ایران مربوط به محصولات پلاستیکی است. همچنین، ۳۵ درصد از تولید داخلی پلاستیک در صنایع بسته‌بندی مصرف می‌شود و در کشاورزی نیز از سال ۱۳۸۹ تاکنون، مصرف پلاستیک بیش از ۴۰۰ درصد رشد داشته است.

  اما وابستگی به پلاستیک در درازمدت پایدار نیست. برای عبور از این وضعیت، نیاز به اقداماتی داریم مانند:

 توسعه فناوری‌های نوین بازیافت و پلاستیک‌های زیستی برای کاهش وابستگی به پلیمرهای نفتی

  اصلاح نظام مالیاتی به‌جای اعمال ممنوعیت ناگهانی، به‌منظور هدایت صنایع به‌سوی مصرف مسئولانه

  سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های بازیافت که ضمن کاهش آلودگی، می‌تواند اشتغال پایدار ایجاد کند

  اجرای سیاست مسئولیت گسترده تولیدکننده (Extended Producer Responsibility – EPR) که طبق آن تولیدکنندگان موظف‌اند در مدیریت پسماند محصولات خود، مشارکت فعال داشته باشند؛ مدلی که در کشورهای اتحادیه اروپا نتایج مؤثری داشته و در ایران نیز می‌تواند با اصلاح قانون مدیریت پسماند اجرایی شود

 بحران پلاستیک و بی‌عدالتی زیست‌محیطی

  بحران پلاستیک، آثار نابرابر خود را بر جوامع مختلف تحمیل کرده است. در جنوب تهران، سوزاندن غیرمجاز پلاستیک کیفیت هوا را به‌شدت کاهش داده است. در اهواز، کودکان در کنار کوه‌های زباله پلاستیکی بازی می‌کنند و در کرمانشاه، رودخانه‌ها به محلی برای دفن پسماند تبدیل شده‌اند. این وضعیت نشان‌دهنده نابرابری در توزیع بار آلودگی و تضییع حقوق زیست‌محیطی برخی از اقشار جامعه است.

  راهکارهای پیشنهادی برای رفع این نابرابری:

  سیاست‌گذاری منطقه محور باتوجه‌به نیازها و ظرفیت‌های زیست‌محیطی هر استان

 حمایت از صنایع بازیافت محلی در مناطق کمتر برخوردار برای ترکیب هدف‌های زیست‌محیطی و اقتصادی

  ارتقای سواد زیست‌محیطی از طریق مشارکت مردمی در مدیریت پسماند و آموزش محلی

  آینده بحران پلاستیک در ایران؛ از تهدید تا فرصت تحول

  در صورت تداوم وضعیت کنونی، ایران با چالش‌هایی چون کاهش منابع آب، افزایش هزینه‌های مدیریت پسماند و آلودگی‌های تجزیه‌ناپذیر مواجه خواهد شد. اما همین بحران می‌تواند زمینه‌ساز یک تحول سبز ساختاری باشد.

  راهکارهای پیشنهادی:

  نوسازی صنعت بسته‌بندی با استفاده از پلیمرهای زیست‌تخریب‌پذیر و منابع گیاهی

  سرمایه‌گذاری در پژوهش‌های علمی مرتبط با فناوری‌های تجزیه پلاستیک به کمک میکروارگانیسم‌ها، مشابه الگوهای موفق در اروپا

  تقویت همکاری‌های بین‌المللی در قالب معاهده جهانی مقابله با آلودگی پلاستیکی که توسط سازمان ملل پیشنهاد شده

  استفاده از تجربه‌های داخلی موفق مانند پروژه تفکیک زباله در گیلان و کمپین‌های آگاهی‌رسانی مردمی در مدارس و رسانه‌ها

 اکنون زمان اقدام است

  بحران پلاستیک در ایران، حاصل دهه‌ها غفلت از پیامدهای زیست‌محیطی رشد صنعتی و مصرف‌گرایی است. برای عبور از این بحران، نیاز به سیاست‌هایی چندبُعدی، مرحله‌ای و مبتنی بر شواهد علمی داریم:

  گذار از اقتصاد خطی به اقتصاد چرخه‌ای (Circular Economy)

  توانمندسازی جوامع محلی و تقویت مشارکت اجتماعی

  افزایش سرمایه‌گذاری در نوآوری سبز

  بازنگری در قوانین موجود و تقویت نظارت بر اجرای آن‌ها

  آینده‌ای پایدار فقط با تصمیم‌های مسئولانه امروز ممکن است. ایران این فرصت را دارد که تهدید پلاستیک را به الگویی موفق از تحول زیست‌محیطی تبدیل کند.