آلودگی پلاستیکی یکی از جدی‌ترین تهدیدهای محیط‌زیستی عصر ما است؛ تهدیدی که از سواحل دورافتاده تا اعماق اقیانوس‌ها و از شهرهای صنعتی تا زیستگاه‌های طبیعی گسترده شده است. در میانه این بحران، هنر می‌تواند به زبانی تأثیرگذار برای روایت این فاجعه خاموش تبدیل شود.

زمانی که نمودارها و آمارها نمی‌توانند عمق فاجعه را بیان کنند، شاید این هنر باشد که بتواند به میدان بیاید و از این بحران سخن بگوید. هنرمندان با بهره‌گیری از ابزارهای متنوع، از مجسمه‌سازی و نقاشی گرفته تا چیدمان و ویدئوآرت، تلاش می‌کنند آنچه را که گاه نادیده گرفته می‌شود، قابل دیدن و درک کنند. آثار هنری با برانگیختن احساسات، توجه عمومی را به خطرهایی جلب می‌کنند که ممکن است در زندگی روزمره از آنها غافل باشیم.

هنرمندانی که با موضوع آلودگی پلاستیکی کار می‌کنند، در سرتاسر جهان مشغول فعالیت‌اند و نشان می‌دهند چگونه آنچه دور می‌ریزیم، دوباره به زندگی ما بازمی‌گردد.

«الهام فلاحی»، سال‌هاست که آثار هنری‌اش را با پلاستیک‌های بازیافتی خلق می‌کند. او زباله‌های پلاستیکی را از طبیعت جمع‌آوری وارد چرخه‌ای هنری می‌کند.

ریشه این نگاه را باید در کودکی او جست‌وجو کرد. پدر او، یکی از بنیانگذاران کارخانه‌های بازیافت پلاستیک در تهران بود و به او آموخت که حتی بطری‌های دورریخته، می‌توانند فرصتی برای بازآفرینی باشند. این آموزش‌ها زمانی شکوفا شد که او در پروژه پایان‌نامه دانشگاهی‌اش، تلاش کرد فرم بال یک سنجاقک را بازسازی کند و برای نخستین‌بار از شفافیت بطری‌های پلاستیکی به‌عنوان مواد هنری استفاده کرد.

از همان‌جا مسیر تازه‌ای آغاز شد. فلاحی ابتدا با پرتره‌های پلاستیکی شناخته شد، اما خیلی زود مسیرش را به‌سوی خلق مجسمه‌های بزرگ با مضامین اسطوره‌ای و فلسفی تغییر داد؛ همه با پلاستیک‌های بازیافتی، اغلب جمع‌آوری‌شده از سواحل ایران.

یکی از مجموعه‌های او، «بندهش» [لحظه خلقت آغازین] است. مجموعه‌ای از شش فیگور در هیبت اساطیر و ده‌ها ریزالمان، که تمام خدایان مانند سپندان، اهورامزدا و … را با پلاستیک‌های جمع‌آوری‌شده از سواحل جنوب ایران ساخته است.

در محوطه شهرداری بندر انزلی هم آثار هنری «مجید آقابالازاد» دیده می‌شود که با مواد بازیافتی خلق شده‌اند. خبرگزاری تسنیم نوشته او بازنشسته تأمین اجتماعی است و حدود ۱۷ سال است که توانسته با استفاده از زباله‌های خانگی مانند بطری‌های پلاستیکی، قاشق و چنگال یکبارمصرف، سازه‌هایی خلاقانه بسازد.

او هدفش را آگاهی‌بخشی درباره بحران‌هایی چون آلودگی آب‌ها، خشک‌شدن تالاب‌ها و خطر انقراض گونه‌های جانوری تعریف می‌کند.

این هنرمند بر عمر طولانی پلاستیک‌ها و تأثیر مخرب آنها بر طبیعت تأکید دارد و آموزش به کودکان را راهی برای تغییر نگاه جامعه نسبت به زباله می‌داند. آقابالازاد هشدار می‌دهد نباید روزی فرا برسد که موجودات تالاب‌ها را فقط در ماکت‌های پلاستیکی موزه‌ها ببینیم.

از پرتره سیاسیون تا روایت به زبان تصویر با پلاستیک

نمونه‌های تلاش‌های هنرمندان کشورهای دیگر برای این آگاهی‌بخشی محیط‌زیستی بسیارند. آفریقای جنوبی با بحران زباله‌های پلاستیکی روبه‌روست. نمونه آن این است که در سال ۲۰۱۸، بیش از ۱۰۷ هزار تُن زباله پلاستیکی از این کشور وارد محیط‌های دریایی شد. درحالی‌که بسیاری از هنرمندان با آبرنگ یا رنگ‌روغن نقاشی می‌کنند، «امبونگنی بوتلزی» در کارگاهش در ژوهانسبورگ، با زباله‌های پلاستیکی پرتره‌هایی برجسته و بافت‌دار خلق می‌کند. بوتلزی ۵۶ساله، هنرمند و فعال محیط‌زیست اهل آفریقای جنوبی است. از کودکی در روستایی که زندگی می‌کرد به مجسمه‌سازی حیوانات اهلی با گل علاقه داشت. اما پلاستیک، حتی در آن محیط طبیعی هم حضوری پررنگ داشت؛ آنقدر که گاوها به‌طور مداوم پلاستیک می‌خوردند و می‌مردند. این تجربه تلخ، تأثیری عمیق بر ذهن او گذاشت.

بوتلزی ابتدا به‌دلایل مالی سراغ پلاستیک رفت. در دهه ۱۹۸۰ در مدرسه توان خرید رنگ و بوم را نداشت. او با الهام از مجلات کهنه و مواد دورریختنی، سبک خاص خود را خلق کرد. کنار کارگاهش محل دفن زباله بود، و آن‌جا برای نخستین‌بار پلاستیک‌های رنگارنگ توجهش را جلب کردند. او با استفاده از سشوار صنعتی، پلاستیک‌ها را ذوب و روی بوم بازیافتی منتقل می‌کرد؛ روشی بی‌خطرتر از آتش و سازگارتر با محیط‌زیست.

او در سال‌های اخیر در نشست‌های علمی، جشنواره‌ها و برنامه‌های آموزشی بین‌المللی شرکت کرده و می‌گوید برخی مردم فکر می‌کنند روزی پلاستیک تمام می‌شود و او نمی‌تواند کارش را ادامه دهد. بوتلزی می‌گوید: «آن روز، بهترین روز زندگی من خواهد بود. من برای رسیدن به آن روز تلاش می‌کنم.»

براساس آمار دولت نیجریه، این کشور سالانه حداقل ۲.۵ میلیون تن پسماندهای پلاستیکی تولید می‌کند که درنهایت برخی از آنها از رودخانه‌ها و اقیانوس‌ها سر در می‌آورند. «یوجین کونبوی»، هنرمند اهل نیجریه است. چند سال پیش رویترز درباره او نوشته بود کونبوی با استفاده از دمپای‌‌هایی پلاستیکی دورانداخته‌شده آثار هنری خلق می‌کند تا به پاکسازی محیط‌زیست از آلودگی‌های ناشی از مواد پلاستیکی کمک کند. او می‌گوید ماده اصلی خلق آثار هنری خود را معمولاً از مراکز جمع‌آوری زباله و حاشیه رودخانه‌ها تهیه می‌کند و بعد از انتقال به استودیوی نقاشی خود آنها را می‌شوید و ضدعفونی می‌کند تا با این مواد آثار هنری‌اش را خلق کند.

«پاتریک کیکورو»‌ هم هنرمندی ساکن کنگو است که با استفاده از کوهی از بطری‌های پلاستیکی که در نزدیکی دریاچه کیوو انباشته شده‌اند،‌ برای خلق آثار هنری استفاده می‌کند.

البته هدف این هنرمند فقط پاکسازی محیط‌زیستی نیست که به‌دلیل انباشت این پلاستیک‌ها آلوده شده‌اند؛‌ او این پلاستیک‌ها را ذوب می‌کند و مایع غلیظی را به‌وجود می‌آورد که از آن برای نقاشی پرتره‌ سیاستمداران استفاده می‌کند. این هنرمند با خلق چنین پرتره‌هایی سیاستمداران را برای اهمیت ندادن به حفاظت از محیط‌زیست سرزنش می‌کند.

او چند سال پیش دراین‌باره گفته بود: «تاکنون اجلاس‌ و نشست‌های بسیاری در کنگو برگزار شده است،‌ بااین‌حال، هیچ اقدامی برای محافظت از طبیعت صورت نگرفته است. من به‌عنوان یک هنرمند کنگویی (با این آثار هنری) پیامم را می‌رسانم.»‌

«مندی بارکر» هم بحران پلاستیک را با زبان تصویر روایت می‌کند و سال‌هاست که به موضوع زباله‌های پلاستیکی در اقیانوس‌ها می‌پردازد. او با همکاری دانشمندان تلاش می‌کند با استفاده از عکس‌هایی که هم زیبا و هم تکان‌دهنده‌اند، توجه جهانیان را به آلودگی پلاستیکی و پیامدهای آن بر حیات دریایی، تغییراقلیم و سرنوشت انسان جلب کند.

آثار او در بیش از ۵۰ کشور و در رسانه‌هایی مانند نشنال جئوگرافیک، تایم، گاردین و حتی نشریات علمی منتشر شده و در موزه‌ها و نهادهای بزرگی از موزه هنر مدرن نیویورک تا سازمان ملل به نمایش درآمده است. او می‌گوید: «هدفم این است که با ترکیب زیبایی بصری و پیام هشداردهنده، واکنشی احساسی در مخاطب ایجاد کنم. هر عکس، حاصل تحقیق علمی است و امید دارم تصویرسازی بحران پلاستیک بتواند جرقه‌ای برای اقدام باشد.»

هنر همیشه برای تماشا نیست؛ گاهی برای تلنگر زدن است. امروز، در دورانی که پلاستیک به یکی از ماندگارترین امضاهای بشر بر طبیعت بدل شده، شماری از هنرمندان تصمیم گرفته‌اند این امضا را پاک کنند، یا دست‌کم صدای آن را به گوش‌ها برسانند. شاید روزی برسد که فرزندان ما در موزه‌ها با شگفتی به این آثار نگاه کنند و بپرسند: «واقعاً این‌همه پلاستیک در طبیعت بود؟»