«می هوجریس دال»، خبرنگار حوزه محیط‌زیست، برای درک عمیق فعالیت‌های بومی‌ها راهی جنگل‌های بکر کلمبیا شد. در سایه‌روشن‌های درختان سربه‌فلک‌کشیده، به ملاقات «ساندرا کسوی»، زن ۴۱ساله‌ اینگا، رفت. اینگا نام بومیان جنگل‌های آمازون در کلمبیاست. آن دو در کنار «ماریا دلورس سیگیتدیوی دینکوِ» ۵۷ساله از همان قوم، با چشمان اینگایی ایستاده بودند و حرف می‌زدند که ناگهان بغض ماریا دلورس ترکید و در میان هق‌هق گریه گفت: «آب زندگی است… ما بدون آب هیچی نیستیم.»
قرن‌هاست که اینگاها حافظان بی‌چون‌وچرای جنگل‌های آمازون‌اند. به باور اجدادی آنها، طبیعت زنده، مقدس و دارای حقوق ذاتی است. آنها در تاروپود حیات، به‌هم‌تنیدگی انسان و طبیعت را لمس کرده‌اند و هزاران سال است با دانش اقوام اینگا بخشی از جنگل‌های آمازون در کلمبیا محافظت می‌شود. سده‌هاست که با شیوه‌های کشاورزی پایدار و دریافت عمیقشان، تنوع‌‌زیستی را حفظ و در هماهنگی با جنگل زندگی می‌کنند.
۲۰ درصد از جنگ‌های آمازون در ۵۰ سال گذشته از بین رفته‌ است و با اینکه گذشته به‌روشنی نشانمان می‌دهد که روش‌های بومی حفاظت از طبیعت موفق‌تر بوده است، هنوز این روش‌ها در مدیریت محیط‌زیستی نادیده گرفته‌ می‌شود یا چندان به‌کار نمی‌رود. کسوی البته نورهای کم‌جانی را در پیش رو می‌بیند: «در گذشته کسی به زندگی بومیان علاقه نداشت یا اگر بود بسیار کمرنگ بود، اما حالا تمایل عمیقی به کشف شیوه تفکر و راه‌ورسم زندگی‌ ما بومیان پیدا شده است.» او می‌گوید حالا غیربومیان کنجکاو شده‌اند که درباره اصول بومیان مثل سوماک کاوسای بدانند. کاوسای باور ساکنان بومی کوه‌های آند است برای زندگی در هماهنگی با طبیعت، برای رسیدن به «زندگی خوب». در این جهان‌بینی آبا‌واجدادی ماورایی، همه هستی به یکدیگر مرتبط‌اند. کسوی هم همین نظر را دارد: «همه‌چیز به‌هم مرتبط است و همه‌چیز جان دارد.» بومیانی مثل اینگاها قدرتی موروثی‌ برای درک مشکلات دارند. آنها درد و غم زمین، آب، گیاهان و جانوران را احساس می‌کنند. هرچند آنها فقط شش درصد از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند، همین جمعیت اندک بومی از ۸۰ درصد تنوع‌زیستی زمین مراقبت می‌کنند. آنها ساکنان نیمی از بخش‌های دست‌نخورده‌ آمازون‌اند و توانسته‌اند در سایه‌ سنت‌های باستانی‌شان، توازن طبیعت را حفظ کنند.

بازیگردان اوکراین
در آن‌سوی کره‌ خاکی، در اوکراینِ جنگ‌زده، زنی دیگر نبردی متفاوت اما حیاتی را هدایت می‌کند. «یولیانا آنیچوک»، پیشگام در توسعه‌ انرژی‌های تجدیدپذیر، تلاش می‌کند هم زیرساخت‌های انرژی کشورش را بازسازی کند و هم انرژی‌های تجدیدپذیر را توسعه دهد و هم زنان بیشتری را وارد این عرصه کند.
آنیچوک بی‌ هیچ غرور یا بزرگ‌نمایی خود را «بازیگردان» می‌داند. همیشه این عبارت بازیگردان نابجا استفاده می‌شود، اما در مورد آنیچوک این توصیف به‌خوبی صدق می‌کند؛ چون او به‌معنایی اوکراین را متحول کرده است.
آنیچوک، مدیر اجرایی بنیاد قانون انرژی برای اوکراین، سازمان مردم‌نهادی است که سیستم‌های ذخیره‌ انرژی خورشیدی و در کل انرژی را به زیرساخت‌های مهم اوکراین وصل می‌کند. او در مصاحبه‌ای با «کوین راس»، روزنامه‌نگار حوزه‌ی انرژی، گفته است: «جنگ مرا واداشت که ‌دانسته‌هایم را برای مردم سرزمینم به کار بگیرم.»
اولین پروژه‌ بنیاد آنیچوک بازسازی مدرسه‌ای تخریب‌شده در بمباران‌های روسیه بود. در آن زمان، گروهی چهارنفره بودند، اما حالا با گروهی ده‌نفره توانسته‌‌اند چهار بیمارستان را به سیستم‌های هیبرید خورشیدی مجهز کند. «در حال تکمیل ۱۴ پروژه دیگر هم هستیم و هدفمان این است که ۱۰۰ مدرسه و ۵۰ بیمارستان را، در پنج سال آینده، به نیروگاه‌های خورشیدی مجهز کنیم.»
کوین راس، روزنامه‌نگاری که بیش از ۱۰ سال در حوزه‌ انرژی نوشته است، می‌گوید در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) آنیچوک را یکی از صد شخصیت بانفوذ جهانی در «انرژی تجدیدپذیر» و «شبکه‌ هوشمند» می‌دانند.
حالا که اوکراین در شرایط جنگی است، نیمی از ظرفیت تولید برق اوکراین در حملات روسیه نابود شده و نیروگاه زاپروژیا -بزرگترین نیروگاه هسته‌ای اروپا- در اشغال نیروهای روسی است. نیروگاه‌های بادی و مزارع خورشیدی اوکراین هم مورد حمله یا سرقت قرار گرفته‌ و آنیچوک می‌گوید تمرکززدایی انرژی تنها کلید پایداری این کشور است: «اگر هرکس یک پنل خورشیدی روی سقف خانه‌اش بگذارد، اوکراین در برابر حملات مقاوم‌تر می‌شود.»
حالا تعداد پروژه‌های دردست‌انجام بیشتر شده است و حامیان بیشتری تجهیزات و کمک‌های مالی را برای سازمان او فراهم می‌کنند؛ مثل شرکت «انرژی اختاپوس» که در ۱۴ پروژه با آنها همکاری می‌کند. گروه انرژی اختاپوس شرکتی بریتانیایی در حوزه‌ انرژی‌های تجدیدپذیر است و مرکز آن در لندن قرار دارد.
از ۲۰۲۲ به این‌سو شهرت و اعتبار آنیچوک هم بیشتر شده است. او به چهره و صدای این بنیاد تبدیل شده که نه‌تنها انرژی‌های تجدیدپذیر را در کشورش رواج می‌دهد، بلکه الهام‌بخش زنان دیگر برای انتخاب انرژی پاک برای مسیر شغلی آینده‌شان شده است.
آنیچوک در تابستان ۲۰۲۴ به راس می‌گوید: «تغییرات زیادی رخ داده. تمرکز ما الان بر موضوعات بزرگتری است و برای رشد فرهنگ مردم اوکراین و استفاده آگاهانه از منابع‌طبیعی فعالیت می‌کنیم.»
او تلاش می‌کند «رویکردی نظام‌مند، جامع و تدریجی» ایجاد کند تا ذهنیت اوکراینی‌ها را تغییر دهد و بر نگرش و رفتار آنها در قبال انرژی پاک تأثیر بگذارد تا انرژی‌های تجدیدپذیر به بخشی از زندگی مردم و در واقع سبک زندگی آنها تبدیل شوند. او می‌گوید در اوکراین «دانش نیروگاه‌های خورشیدی و توجه به تأثیر آن بسیار محدود است»، ‌بنابراین، آنیچوک و همکارانش در سراسر اوکراین به مردم جوامع کوچک توضیح و آموزش می‌دهند.
آنها آموزش‌های مربوط به انرژی‌های تجدیدپذیر را از مدرسه‌ها شروع کردند. آنیچوک معتقد است ارزش‌افزوده این بنیاد آموزش است: ‌«ما انرژی‌های تجدیدپذیر و سبز را به کودکان آموزش می‌دهیم. جدا از برنامه درسی مدرسه، دوره‌ای آموزشی برگزار می‌کنیم و کودکان را یک ماه آموزش می‌دهیم و درباره‌ نیروگاه خورشیدی موجود در مدرسه‌شان توضیح می‌دهیم؛ اینکه این انرژی چگونه عمل می‌کند و ما چرا به آن نیاز داریم و چه عادت‌های پایداری را می‌تواند ایجاد کند.»‌
آموزش به کودکان از سن کم برایشان خیلی مهم است؛ چون «آنها قرار است سال‌ها در کشور زندگی و آن را بازسازی کنند». آنیچوک هیجان بزرگسالان را هنگام بازدید از نیروگاه‌های خورشیدی دیده‌ و متوجه شده‌ که «حتماً برای کودکان هم جالب و شگرف است»‌.
آنیچوک اشتیاق خاصی هم برای جلب زنان به حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر دارد و به‌دنبال شرکا و حامیانی است تا زنان بیشتری را برای ورود به این حوزه تشویق کنند. او می‌خواهد زنان در این حوزه مشغول به کار شوند. زنانی که اندک علاقه‌ای داشته باشند، فقط یک انگیزه نیاز دارند. او می‌خواهد با مثالی واقعی از کسی که این قدم‌ها را برداشته، آنها را ترغیب کند و چه مثالی واقعی‌تر از خود او. چیزی که او خود کشف کرده است.
«ما در حال توسعه و جست‌وجوی شرکا و خیرها هستیم که به ما بپیوندند تا زنان بیشتری را وارد این بخش کنیم و این امکان را برای آنها فراهم کنیم تا شغلی در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر اوکراین شروع کنند.»
حمله‌ روسیه به اوکراین آنیچوک را برای شروع فعالیت‌هایش مصمم‌تر کرد. «با شروع جنگ از خودم پرسیدم چه اثری می‌توانم بر جامعه داشته باشم؟» آنیچوک مهارت، تحصیلات، ابزار مذاکره و گفت‌وگو و روابط مناسب و موردنیاز برای این کار را داشت. درواقع، به‌محض حمله‌ روسیه به اوکراین، آنیچوک می‌دانست چه باید بکند.
اولین خبرها از اشغال اولیه‌ حوالی کی‌یف نشان می‌داد آسیب‌های بزرگی به شهرهای ایرپین و بوچا که درست خارج از پایتخت قرار گرفته‌اند، وارد شده است. برای آنیچوک واضح بود که زیرساخت‌های حیاتی باید تعمیر شوند: ‌«مدرسه‌های ویران‌شده را دیدم، مطمئن بودم باید بازسازی‌شان کنیم.» فرصتی دست داده بود برای بازسازی به‌روش‌های جدیدتر. سازمان آنیچوک مدرسه‌ها را با پنل‌های خورشیدی تجهیز کرد. حالا آنها از نظر انرژی مستقل بودند و درعین‌حال، اوکراینی‌ها با مثالی واقعی به اهمیت انرژی‌های پاک پی می‌بردند.
اکتبر ۲۰۲۲ روسیه سیستم‌های انرژی اوکراین را هدف قرار داد. شبکه‌ برق کشور آسیب دید. در ۲۰۲۳، هدف حملات به‌جای آسیب به شبکه‌ها تخریب منابع تولید انرژی شد. میلیون‌ها اوکراینی در سردترین ماه‌های زمستان ۲۰۲۳ برق نداشتند.
برای اوکراین که دچار فقر انرژی شده بود، استقلال انرژی در بازسازی مدرسه‌ها و بیمارستان‌ها مهم بود و حالا این کار صرفاً گامی هوشمند در مسیر گذار به انرژی سبز نبود، بلکه راه‌حلی حیاتی برای ادامه‌ فعالیت‌های بیمارستان‌ها و مدارس در دوران جنگ بود. حالا این ایده به اهداف بلند بنیاد اضافه شده است: بازسازی اوکراین با در نظر گرفتن امنیت انرژی و پایداری محیط‌زیست.
آنیچوک در سفرش به برلین برای شرکت در نشست فناوری انرژی، که با همکاری دو شرکت اختاپوس و وایرد برگزار می‌شد، می‌گوید: «قبل از جنگ، ۵۵ درصد از برق اوکراین از نیروگاه‌های اتمی و به‌خصوص زاپروژیا، از بزرگترین نیروگاه‌های هسته‌ای اوکراین، تأمین می‌شد که بیش از نیمی از انرژی هسته‌ای مورد نیاز را تولید می‌کرد. این نیروگاه حالا اشغال شده است.»
پیش از جنگ همچنین ۳۵ درصد از تولید انرژی از نیروگاه‌های حرارتی تأمین می‌شد که امسال توجه روسیه را جلب کرد. آنها فهمیدند این همان نیروگاهی است که باید به آن حمله کنند؛ چون به اندازه‌ هدف قرار دادن نیروگاه هسته‌ای خطرناک نیست.
آنیچوک می‌گوید: «ما ۸۰ درصد از نیروگاه‌های انرژی بادی را از دست داده‌ایم؛ چون تقریباً تمام توربین‌های بادی در جنوب اوکراین قرار دارند. روسیه بیشتر مناطق جنوب را اشغال کرده است. تجهیزات‌ داخل مزارع خورشیدی در شرق و جنوب اوکراین یا مورد حمله قرار گرفته‌اند یا به‌سرقت رفته‌اند؛ آنها پنل‌های خورشیدی را کندند و بردند.»‌ بنابراین، اوکراین آسیب بزرگی دید و روسیه نیمی از ظرفیت تولید برق کشور را از بین برد.
پس از اشغال نیروگاه زاپروژیا، بنیاد آنیچوک در دو سال گذشته واحدهای تولید اضافی را در یکی دیگر از نیروگاه‌های هسته‌ای تعمیر کرده است. پیش از جنگ هم تمام واحدهای این نیروگاه فعال نبودند. این موضوع به اوکراین کمک کرد تا از بی‌برقی‌های ماه می، ژوئن و ژوئیه‌ ۲۰۲۵ راحت‌تر عبور کند. تقریباً سه ماه،‌ قطعی برق به ۱۲ ساعت می‌رسید. امروز قطعی برق فقط در برخی شهرک‌ها و روستاها و شهرهای خط مقدم اتفاق می‌افتد. اینجاست که تمرکززدایی انرژی به‌کار می‌آید. تمرکززدایی در کل و تمرکززدایی حوزه‌ انرژی برای اوکراین به یک دلیل اساسی اهمیت دارد؛ امنیت شبکه‌ برق برای مردم. آنیچوک می‌گوید: «در جهان اقتصاد، چگونه خطر از دست رفتن پول خود را کاهش می‌دهید؟ با تأمین منابع مالی بیشتر. حمله به ۱۵ نیروگاه برق سخت‌تر است تا یک نیروگاه حرارتی.»
به‌گفته آنیچوک شبکه برق اولیه‌ اوکراین از انرژی‌های هسته‌ای تأمین می‌شود. اگر هر کسی بتواند یک نیروگاه یا پنل خورشیدی روی سقف خانه یا زمین خود بگذارد، از هر حمله‌ای در امان می‌ماند.
آنیچوک و همکارانش در ۲۰۲۳ چهار بیمارستان بزرگ را هم بازسازی کردند که با سیستم انرژی بازتولیدشده، انرژی خورشیدی و ذخیره انرژی تجهیز شده‌اند که امکان ادامه فعالیت‌های بخش زایمان، جراحی و مراقبت‌های ویژه را امکانپذیر می‌کنند. این بیمارستان می‌تواند در شرایط بی‌برقی تا شش ساعت کار کند. بنابراین، تمام تجهیزات حیاتی در این بخش‌ها به ذخیره انرژی متصل شده‌اند.
آنیچوک می‌گوید: «ما ۹ ساختمان را به سیستم‌های هیبرید خورشیدی مجهز کردیم. حالا در حال تکمیل حدود ۱۴ ساختمان دیگر تا پایان سال هستیم. ساختمان‌های تأمین آب، ساختمان‌های اداری، بیمارستان‌ها و مدارس را ساخته‌ایم. چهار طبقه‌بندی داریم. هزینه آنچه ما ساخته‌ایم، در برابر آسیب‌های ناشی از جنگ به مدارس و بیمارستان‌های اوکراین ناچیز است.»
این بنیاد می‌خواهد دست‌کم ۳۰ ساختمان بسازد و از آن به‌‌بعد، سالی دست‌کم ۳۰ ساختمان دیگر. هدف بنیاد آنیچوک در زمان تأسیس ساخت ۱۰۰ مدرسه و ۵۰ بیمارستان مجهز به انرژی خورشیدی طی پنج سال بود. بنابراین، آنیچوک و همکارانش تلاش می‌کنند برای رسیدن به این هدف حامیان مالی بیشتری جذب کنند.
از جنگل‌های بارانی آمازون تا خیابان‌های ویران‌شده اوکراین، می‌بینیم که ساندرا کسوی، پاسدار جنگل‌های بارانی، و یولیانا آنیچوک، مصلح انرژی‌های پاک، این دو زن با دو مأموریت حیاتی در تلاشند تا زمین را از نابودی نجات دهند. هر دو آنها به یک اصل باور دارند: آینده‌ جهان در گرو احترام به طبیعت و استفاده‌ خردمندانه از منابع آن است.